Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De mens is rancuneus, maar ook liefdevol

Religie en Filosofie

Welmoed Vlieger

Welmoed Vlieger. © Maartje Geels
Column

Waar raken democratie en christendom ­elkaar? Ik vind dat een fascinerende vraag, maar niet iedereen loopt er warm voor, merk ik. Sommige mensen worden zelfs boos als het onderwerp ter sprake komt, zo groot is de allergie voor ideeën die met religie te maken hebben. 

Hun reactie kan ik meestal wel raden: ze hebben juist he-le-maal niets met elkaar van doen! ­Democratie is een vrucht van de Verlichting. Zij komt voort uit een voortdurend gevecht tegen de verstikkende religieuze regels van het christendom en de kerk. Et cetera.

Lees verder na de advertentie
De belofte die de democratie de mensen doet een loze belofte die telkens weer uitdraait op een zware teleurstelling

In het vorige week opnieuw uitgebrachte essay ‘Het nationaalsocialisme als rancuneleer’ van Menno ter Braak, trof ik, tussen de regels door, een wel heel ontluisterende stelling aan. Ter Braak schreef het essay in 1937, toen de NSB met vallen en opstaan terrein begon te winnen. In navolging van Nietzsche ziet hij inderdaad een raakvlak tussen democratie en christendom: beiden gaan tegen de menselijke natuur in. Waarom? Omdat zowel democratie als christendom uitgaan van een gelijkheid die in werkelijkheid niet bestaat. De gelijkheidsgedachte is in de praktijk onrealiseerbaar en leidt tot spanningen, rancune, afgunst en wrok, kortom: een ‘haten om het haten’. Dat zag je al bij het nationaal-socialisme, dat de Joden tot haatobject maakte. Nu zie je, aldus Bas Heijne in het voorwoord bij het essay, eenzelfde soort wrokkig ressentiment naar voren komen in het opkomende populisme.

Dostojevski

De rauwe werkelijkheid is volgens Ter Braak dat mensen sociaal en biologisch ongelijk zijn. Daarom is de belofte die de democratie de mensen doet een loze belofte die telkens weer uitdraait op een zware teleurstelling. Sterker nog, het jaagt de aangeboren rancune in mensen alleen nog maar verder aan. 

Ik moet bij zijn betoog onwillekeurig denken aan Dostojevski’s beroemde verhaal over de grootinquisiteur. Het verhaal speelt in Sevilla, 16de eeuw. Christus is teruggekeerd op aarde, verricht een wonder, wordt opgepakt en door de inquisitie in de kerker gegooid. De brandstapel wacht. In de nacht bezoekt de grootinquisiteur zijn gevangene en dan barst de hel los. In een eindeloze monoloog vertelt hij Jezus hoezeer hij walgt van het onmogelijke ideaal van vrijheid en rechtvaardigheid dat Jezus de mensen tijdens zijn aardse bestaan voorhield. Die tijd is nu voorbij en hij weigert Jezus opnieuw de orde te laten verstoren. Slechts een dwingend systeem, zo meent de grootinquisiteur, kan werkelijke vrede onder de mensen bewerkstelligen. ‘Geef de mens brood, beheers zijn geweten en heers over de wereld.’

De belofte van liefde

Wat doet Jezus? Helemaal niets. Hij zit op de grond en hoort de tirade van de grootinquisiteur rustig en aandachtig aan. Zodra de oude man is uitgeraasd staat Jezus op, kust hem op zijn bloedeloze lippen en loopt de gevangenis uit. Einde verhaal.

Ik heb altijd gedacht dat het verhaal over vrijheid ging. Maar nu geloof ik dat het om nog iets diepers gaat: de belofte van de liefde. De mens mag dan misschien een aangeboren rancune hebben, het vermogen om lief te hebben, om zijn naaste te vergeven en de hand te reiken, bezit hij ook. Aan dat vermogen appelleert Jezus: hij veronderstelt het bij iedereen aanwezig en activeert het, dwars tegen verstikkende religieuze instituties in. Pas als we het geloof in de liefde verloren hebben en rancune het wint, zal de democratie met haar idealen van vrijheid en gelijkheid het onderspit delven.

Filosoof Welmoed Vlieger (1976) studeerde wetenschap van godsdienst en levensbeschouwing, en ook wijsbegeerte aan de Universiteit van Amsterdam. Hier leest u haar eerdere columns.

Deel dit artikel

De belofte die de democratie de mensen doet een loze belofte die telkens weer uitdraait op een zware teleurstelling