Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De kruisweg in honderden kunstwerken. Wat maakt het zo fascinerend?

Religie en Filosofie

Leonie Breebaart

Albert Servaes, uit ‘de Kruisweg van Luithagen’; Ignace Schretlen, uit ‘Kruisweg van de angst’. © Collectie Ignace Schretlen

Oorlog, vervolging, ziekte: moderne kunstenaars verbeeldden hun eigen ervaringen met verwijzing naar Jezus’ lijdensweg. Voormalig arts en kunstenaar Ignace Schretlen legde daarvan een enorme verzameling aan.

Ze fascineerden Ignace Schretlen al, toen hij nog misdienaar was: de kruiswegstaties in de kerk. Veertien afbeeldingen waarop als een stripverhaal de lijdensweg van Christus is afgebeeld. Toen hij elf was, gaf zijn tekenleraar hem de opdracht met vetkrijtjes zélf deze afbeeldingen te maken. 

Lees verder na de advertentie

Decennia later zou de fascinatie uitmonden in een opmerkelijke verzameling. Meer dan zeshonderd boeken van kruisweg-kunst vonden hun weg naar de woning van Schretlen (1952) in Rosmalen,  aangevuld met cd’s, dvd’s en diverse objecten. Ter gelegenheid van Goede Vrijdag legt schrijver, kunstenaar en voormalig huisarts graag uit wat hem zo intrigeert aan deze vaak pijnlijke moderne beelden.

Ignace Schretlen © TR Beeld

Gelooft u eigenlijk nog?

“Het geloof houdt mij zeker bezig,” antwoordt Schretlen aan de telefoon. “U weet misschien dat ik huisarts ben geweest. Mensen moeten ergens steun kunnen vinden. Maar belijdend christen ben ik niet meer, eerder agnost. In de kruiswegstaties interesseert me ook niet zozeer het passieverhaal, dat door The Passion in een nieuw jasje is gegoten. Mij boeit de kruiswegstatie als metafoor voor menselijk lijden, als inspiratiebron voor kunstenaars, componisten, schrijvers, dichters, filmmakers e.a. uit de twintigste en 21ste eeuw. Ze voegen aan het passieverhaal twee aspecten toe: hun eigen lijden, maar ook wat zij aan lijden zien in de samenleving. Dat vind ik superinteressant.”

Schretlens verzameling betreft dan ook lang niet alleen herkenbare afbeeldingen van Jezus’ lijdensweg, maar bijvoorbeeld ook de volledig abstracte ‘Stations of the Cross’ van de joods-Amerikaanse Barnett Newman (1905-1970), die verwijzen naar de holocaust. “In de kruisweg-kunst zie je de hele geschiedenis van de twintigste eeuw terug”, vertelt Schretlen, “plús de hele kunstgeschiedenis. Impressionisme, expressionisme, surrealisme, fotorealisme: je kunt het zo gek niet bedenken. Van álles heb ik voorbeelden.”

Hoe gaan kruisweg-kunstenaars met het lijden om?

“Een goed voorbeeld is Peter Howson (1958). Die heeft in zijn ‘Stations of the Cross’ zijn ervaringen als oorlogsschilder in Bosnië verwerkt. Dat kennen we in Nederland niet, maar als Engelse troepen uitrukken, gaat er een kunstenaar mee. Howson heeft het in Bosnië héél zwaar gehad en is hierna aan de drank geraakt. Toen hij daar doorheen was, heeft hij in een kruisweg  zijn wrange ervaringen verwerkt.”

Bernard Aldebert (1909-1974) - uit ‘Chemin de croix en 50 stations’. © Collectie Ignace Schretlen

“Een ander voorbeeld is de cartoonist Bernard Aldebert (1909-1974) en zijn ‘Chemin de croix en 50 stations’. Hij werd in de oorlog gevangen genomen nadat in één van zijn cartoons de kop van Hitler werd ontdekt. Aldebert heeft een verschrikkelijke weg afgelegd, een kruisweg eigenlijk, naar Gusen II, een zeer berucht onderdeel van het Oostenrijkse concentratiekamp Mauthausen.  Hij is daar maar net aan de dood ontsnapt. In de tekeningen die Aldebert ervan maakte is het of hij wil zeggen: Wat ik heb meegemaakt, is erger dan Jezus’ lijdensweg. Vandaar dat zijn kruisweg geen veertien maar vijftig staties telt.”

Hoe komt het dat het passieverhaal zoveel seculiere kunstenaars inspireert?

“De kruisweg overstijgt het lijdensverhaal van Jezus. Ik weet niet of u weleens in een katholieke kerk komt, maar de staties vind je nooit op het altaar, maar altijd links en rechts van de gelovigen. Dat spreekt de mensen aan. En dat is ook niet zo gek. Want laten we wel zijn, iedereen krijgt te maken met lijden, hoe moeilijk het ook is om erover te praten. Dat weet ik ook uit mijn praktijk als huisarts. Ik heb daar in Medisch Contact over geschreven, omdat artsen vaak niet met lijden kunnen omgaan. Het vak is ontzettend mooi, wat mij daarin altijd heeft getrokken is juist de aandacht voor de lijdende medemens. Behalve wanneer het om het levenseinde gaat, spreken artsen daar zelden over. In DSM-5 (2014), een soort bijbel van de psychiatrie, is het woord ‘lijden’ weggehaald. Dat vind ik idioot. Want als je een aandoening hebt, lijd je. Daar moet begrip voor zijn. Maar ja, je kunt zoveel schrijven als je wilt, maar als de deur niet openstaat, bereik je niks.”

Wanneer bent u zelf begonnen met kruiswegen te maken? U hebt zelf te maken gekregen met een tumor in uw hoofd, dat is toch ook niet niks.

“Mijn eerste kruisweg ontstond voor die tijd, namelijk in 1999 toen een vrouw van een dierbare collega was overleden. Dat vond ik verschrikkelijk. Maar later ging ook mijn ziekte meespelen. Het bleek gelukkig een met complicaties verlopende, goedaardige tumor. Die angst … daardoor zag ik ook de angst van Jezus die wist dat hij dood zou gaan. Als mens weet je natuurlijk: ik ga ook die richting op. Maar Jezus wist dat God zijn eigen zoon niet zou helpen. Dat is een enorme verlatenheid.”

Dat zijn hevige emoties. Hoeveel ruimte kregen die in de kerk?

“Kunstenaars kwamen vaak in de problemen. Zo maakte Albert Servaes in 1919, precies een eeuw geleden dus, met houtskool een kruisweg waaraan je de gruwelen van de Eerste Wereldoorlog afleest. Een hoogleraar kunstgeschiedenis in Leuven vond dat Jezus als “uitgehongerde chimpansee” was afgebeeld. Uiteindelijk moest Servaes zich verdedigen in Rome. Dat hielp niet: zijn kruisweg werd weggehaald. Daarna is deze doorverkocht en toevallig in bezit van mijn familie geraakt. Mijn moeder vond deze kruisweg afschuwelijk. Uiteindelijk kwam de kruisweg terecht in de abdij Koningshoeven bij Tilburg. Eerder dit jaar ben ik nagegaan of die pauselijke veroordeling nog steeds van kracht is. Maar met het verdwijnen van de lijst, waarop ook die kruisweg stond, bleek daaraan een einde gekomen.”  

Overigens heeft Ignace Schretlen zijn bijzondere verzameling niet meer thuis in Rosmalen. “Vorig jaar oktober hebben mijn vrouw en ik besloten de collectie inclusief tien eigen kruiswegen te schenken aan Nijmeegse Universiteit. De collectie wordt beheerd door het Katholiek Documentatie Centrum. We hebben circa honderd boeken achtergehouden. Die liggen me heel na aan het hart.”

Een hoogleraar kunst­ge­schie­de­nis in Leuven vond dat Servaes Jezus als ‘uitgehongerde chimpansee’ had afgebeeld

Hoe de kruiswegstaties ontstonden

De religieuze betekenis van de kruisweg gaat terug tot het vroegste christendom. Nadat de heilige Helena, moeder van de Romeinse keizer Constantijn, naar Jeruzalem was getrokken om sporen te ontdekken van de dood van Jezus, volgden vele pelgrims haar voorbeeld en probeerden de ‘kruisweg’ van Christus na te lopen. Totdat Jeruzalem in de elfde eeuw werd bezet door Arabieren en Turken. Toen hebben christenen besloten die kruisweg thuis na te bootsen. De belangrijkste momenten van Jezus’ lijdensweg, staties genoemd, werden gemarkeerd met de bedoeling daarbij stil te staan. Het aantal varieerde aanvankelijk van drie tot dertig. Begin achttiende eeuw werd dit vastgelegd op veertien. De kruisweg lopen is tijdens Goede Vrijdag een belangrijk deel van de devotie, van je geloof beleven. The Passion zou je kunnen zien als een moderne variant.

Wie is Ignace Schretlen?

Ignace Schretlen (Tilburg, 1952) studeerde filosofie en geneeskunde, maar maakte aanvankelijk naam als kenner van het Franse lied. Zijn literaire debuut ‘Anatomie van het gevoel, dagboek van een co-assistent’(1979), verschenen onder pseudoniem van Alexander van Es, baarde opzien als inkijkje in de medische wereld. Nogal wat artsen waren not amused. Toch was het nog maar het begin van een grote stroom boeken, dichtbundels en beeldend werk die Schretlen produceerde. In 1984 begint Schretlen met zijn vrouw Mia van der Vorste een huisartsenpraktijk, die hij in 2002 wegens gezondheidsproblemen moet opgeven.

Lees ook:

Een kunstroute lang veertien staties van de kruisweg

De tentoonstelling ‘Stations of the Cross’ neemt de bezoeker mee op pelgrimstocht door Amsterdam. Langs hedendaagse kunst, die de eeuwenoude vastentraditie in nieuwe vormen toont.

Lees ook:

Sta op Goede Vrijdag stil bij de ondraaglijkheid van het lijden

Theoloog Erik Borgman schreef een boekje met meditaties bij de kruisweg. Hij pleit ervoor het lijden van Jezus werkelijk serieus te nemen. ‘Voor je het weet wordt het iets van: Het komt vast wel goed op Paaszondag.’

Deel dit artikel

Een hoogleraar kunst­ge­schie­de­nis in Leuven vond dat Servaes Jezus als ‘uitgehongerde chimpansee’ had afgebeeld