Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De kleine rimpeltjes van vandaag

Religie en Filosofie

Ger Groot

Ger Groot © Trouw
column

Denk je net dat de Britten eindelijk besloten hebben wat ze met hun brexit nu eigenlijk willen, gooit de voornaamste onderhandelaar roet in het eten door zich terug te trekken.

Is maandenlang de Catalaanse regio in rep en roer met haar eis om onafhankelijkheid, wil inmiddels nog maar 20 procent van de bevolking zich daadwerkelijk van Spanje afscheiden. Is abortus in de VS sinds ‘Roe vs Wade’ een verworven recht, dreigt de benoeming van een nieuw lid van het hooggerechtshof dat weer te beknotten. En werd het homohuwelijk in steeds meer landen ingevoerd, Bermuda trok de betreffende wetswijziging na amper acht maanden alweer in.

Lees verder na de advertentie

Dat zijn allemaal schommelingen op de korte termijn. Morgen kan het weer anders zijn. Misschien komt Theresa May eindelijk met een onderhandelaar die wel weet wat hij wil en alle Britse neuzen dezelfde kant op krijgt. Misschien durft het Amerikaanse hooggerechtshof een abortusverbod toch niet aan. Misschien beseffen de Catalaanse hardliners eindelijk dat zij, als minderheid, noch Europa gebaat is met een verdere feodalisering van het continent.

Dat zijn allemaal schommelingen op de korte termijnen. Morgen kan het weer anders zijn.

Rimpelingen

Zijn het rimpelingen aan de oppervlakte van een rivier die intussen rustig doorstroomt naar de toekomst? Of bestaat zo’n vaste bedding helemaal niet? Hegel, Marx, allebei op hun manier geïnspireerd door de christelijke verlossingsgedachte, meenden van wel – en van links tot rechts zijn filosofen hen daarin gevolgd. Voor Karl Popper, die helemaal niet aan historische wetmatigheden geloofde, was toenemende vrijheid niettemin hét criterium van de vooruitgang. De jonge Sartre, in veel opzichten zijn tegendeel, dacht in dat opzicht nauwelijks anders.

Maar Peter Sloterdijk, een van de meest spraakmakende denkers uit een daaropvolgend leeftijdscohort, denkt er inmiddels anders over. ‘Nooit van mijn leven,’ zegt hij in een recent interview. ‘had ik het voor mogelijk gehouden dat ik op mijn oude dag nog getuige zou kunnen worden van een illiberale regressie zoals we die vandaag de dag meemaken, zowel van rechts als van links.’

Of dat op zijn beurt ook niet meer is dan een rimpeling op een traag voortglijdende stroom? Sloterdijk vergelijkt de ongewisheid van vandaag met het niemandsland tussen twee Egyptische dynastieën. Even is elke zekerheid weg en ieder criterium gevlogen. ‘Intussen doet de Nijl wat hij wil, overstroomt gebieden, dorpen, tempels. De zeden verwilderen, de gerechtigheid is verweesd. De nieuwe farao, die de kunst bezit de stroom in goede banen te leiden, moet nog geboren worden. Ons ontbreekt het, kortom, aan neo-Egyptische kanalisatiekunst.’

De geschiedenis is geen Nijl

Misschien is dat zo, maar één ding lijkt in dit beeld te ontbreken. Niets garandeert bij voorbaat dat de nieuwe orde een voortzetting zal zijn van de oude. Want de geschiedenis is geen Nijl; ze verloopt zelden langs een min of meer rechte lijn, laat staan dat daarin een eenduidige richting valt aan te wijzen. Zelfs niet die van een almaar toenemende vrijheid, emancipatoir individualisme of verlichte rationaliteit.

De moderne tijd, die daarin – zoals filosofen van Popper tot Sartre – haar basiswet en –richting meende te ontdekken, deed eigenlijk niets anders dan de slager die trots zijn eigen vlees keurt. Vrijheid, emancipatie, rationaliteit zijn de geloofsartikelen van de moderne tijd zelf, niet van de geschiedenis die ver over haar heen reikt. En waarvan de samenhang niet meer is dan de illusie van een tijdvak dat alleen maar over zijn eigen grenzen heen kijkt om het land daarachter af te doen als ‘middeleeuwse’ barbarij. En die om diezelfde reden dus niet serieus neemt.

Vrijheid, emancipatie, rationaliteit zijn de ge­loofs­ar­ti­ke­len van de moderne tijd zelf, niet van de geschiedenis die ver over haar heen reikt

Die parmantigheid zou haar wel eens flink kunnen opbreken. Wanneer op korte termijn de gevestigde vooruitgang (recht op abortus, homohuwelijk) helemaal niet zo onaanvechtbaar en ‘onherroepelijk’ blijkt als hij zelf denkt, wat moet er op langere termijn dan wel niet kunnen gebeuren? Niet omdat zo’n nieuwe tijd, onder een nieuwe ‘farao’, achterlijker of barbaarser zou zijn dan de onze, maar omdat wat als achterlijk en barbaars geldt zélf veranderd is.

Dat de mens een vrij individu is met zijn rede als hoogste schat, is als denkbeeld ooit in de geschiedenis ontstaan – en kan dus ook weer verdwijnen. Wat wij als een terugval zien, zou dán vermoedelijk gelden als een ware Verlichting: eindelijk is de gemeenschap als hoogste goed herontdekt, eindelijk wordt het Goddelijke weer vereerd, en godzijdank hebben we leren inzien dat de rede niet alles vermag.

De kleine rimpeltjes van vandaag, van brexit-wispelturigheid tot modieus nationalisme, zijn daar hoogstens voorafschaduwingen van. Ons geloof in de vooruitgang is nog ongeschokt, net als onze overtuiging dat de waarden van nú de echte eeuwige ankerpunten van de mensheid en haar geschiedverhaal zijn. We kunnen waarschijnlijk niet anders, want ons denk- en voorstellingsvermogen is beperkt. Zelfs hóe beperkt dat is, gaat ons verstand en historische bewustzijn te boven.

Ger Groot doceerde filosofie aan de universiteiten van Rotterdam en Nijmegen. Voor Trouw bekijkt hij de actualiteit door een filosofische bril. Lees meer columns op trouw.nl/gergroot.

Deel dit artikel

Dat zijn allemaal schommelingen op de korte termijnen. Morgen kan het weer anders zijn.

Vrijheid, emancipatie, rationaliteit zijn de ge­loofs­ar­ti­ke­len van de moderne tijd zelf, niet van de geschiedenis die ver over haar heen reikt