Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De bijbelwetenschap op een dwaalspoor zetten met vleermuispoep

Religie en Filosofie

Robin de Wever

Fragmenten waarvan wordt vermoed dat ze vervalst zijn © Schøyen Collection

Verzamelaars van oude bijbelfragmenten moeten oppassen voor oplichters. Er komen steeds meer vervalsingen in omloop.

De Dode Zeerollen, oude teksten die in de tijd van Jezus gelezen werden, zijn nu zo gewild dat ze op grote schaal worden nagemaakt. De prijs voor een fragment van de grootste archeologische vondsten van de afgelopen eeuw kan oplopen tot tientallen miljoenen euro's. Universiteiten en musea pronken nu plots met manuscripten waarvan tot voor kort niemand wist dat ze bestonden.

Lees verder na de advertentie

Hoogleraar vroeg jodendom Mladen Popovic aan de Rijksuniversiteit Groningen ziet het met lede ogen aan. Hij is directeur van het Qumran Instituut, een van de belangrijkste instituten voor onderzoek naar de Dode Zeerollen. De handel in nepfragmenten ruikt bijzonder onfris, vindt hij. "Niemand weet of je de nieuwe fragmenten kunt vertrouwen."

Nieuwe fragmenten

De rollen zijn al populair bij verzamelaars sinds ze in 1947 werden ontdekt in een spelonk op de Westelijke Jordaanoever. Maar de afgelopen jaren ging het hard. Sinds 2002 doken tientallen voorheen onbekende fragmenten op. Popovic: "Die ontwikkeling loopt opvallend gelijk met de toegenomen interesse in de rollen. Vooral conservatieve protestantse Amerikanen hebben de rollen ontdekt als een manier om dichterbij Jezus' tijd te komen."

Onderzoekers leren van hun fouten, maar de vervalsers worden ook steeds beter

Zij blijken gretige kopers, en zijn niet altijd even kritisch. Zo ontstond er de afgelopen weken in de Verenigde Staten commotie over het nieuwe Museum of the Bible in Washington, dat betaald is door rijke evangelicals. Het museum pronkt met Dode Zeerolfragmenten waar experts grote vraagtekens bij zetten.

Bijbelwetenschapper Eibert Tigchelaar van de Katholieke Universiteit Leuven is kenner van de Dode Zeerollen. "We gaan ervan uit dat min of meer alles dat sinds 2002 op de markt is gekomen, vervalst is - of op zijn minst verdacht", zegt hij. "Ik heb nu een lijst van tachtig fragmenten. Laatst hoorde ik berichten over nog een lichting van veertig of vijftig stuks."

Details

De dubieuze fragmenten negeren is geen optie. Ze laten zich vaak niet meteen afschrijven, bijvoorbeeld omdat het leer waarvan ze vervaardigd zijn wel degelijk een eeuw of twintig oud is. Tigchelaar: "Vaak zijn het details die je doen twijfelen. Letters die heel aarzelend geschreven zijn, of een schrijffoutje." Een ander gegeven dat opvalt aan vervalsingen: ze bevatten bijna allemaal bijbelteksten. "Terwijl de meeste Dode Zee-rollen juist teksten bevatten die niet in de bijbelse canon zijn opgenomen."

De kans dat wetenschappers ongemerkt vervalsingen bestuderen en onjuiste conclusies trekken over wat joden tweeduizend jaar geleden geloofden is niet zo groot, verwacht Popovic. "De meeste wetenschappers passen wel op. Maar die nieuwe fragmenten zaaien wel verwarring. Voor je het weet is er wél een echte ontdekking en wordt die ook gewantrouwd."

De bij­bel­we­ten­schap op een dwaalspoor zetten met vleermuispoep: het klinkt grappig, ik weet het

Tigchelaar is iets minder optimistisch. De situatie doet hem denken aan het Evangelie van de Vrouw van Jezus: een oud stukje papyrus dat in 2012 in handen kwam van een historica aan Harvard. Daarop stond de intrigerende zinsnede 'en Jezus zei tegen zijn vrouw'. Media over de hele wereld berichtten over de vondst. Was Jezus getrouwd? Vorig jaar keerde de historica terug op haar schreden: er klopte zo veel niet dat Harvard toch maar uitging van een vervalsing. "Maar dat heeft dus wel een paar jaar geduurd."

Zo'n blunder kan zich volgens Tigchelaar nu ook voordoen met een zogenaamd stukje Dode Zeerol. "Het is al een keer misgegaan. Een collega in Israël heeft een paar jaar geleden per ongeluk gepubliceerd over een dubieus fragment. Haar bevindingen werden volop overgenomen door andere onderzoekers. En laatst dook er een fragment op met een tekst uit Deuteronomium. Die week op een klein, maar cruciaal punt af van de versie die gangbaar is, een punt waarover in bijbelhistorische kringen discussie was ontstaan: op welke berg het volk Israël zijn tempel moest bouwen. Een detail, maar historisch maakt het wel een verschil, vooral omdat die alternatieve berg van de Samaritanen was. Vervalsers zijn kennelijk op de hoogte van zo'n discussie en spelen daar op in."

Oppassen

Onderzoekers leren van hun fouten, zegt Tigchelaar. "Maar: de vervalsers worden ook steeds beter. Wij moeten oppassen wat we publiceren. Elke keer dat we bekendmaken waarom een bepaald fragment volgens ons niet authentiek is, weten vervalsers waar ze de volgende keer op moeten letten."

In principe staan de academici het sterkst: zij hebben de kennis en technieken om vervalsingen te detecteren. "Het begint natuurlijk bij een kritische houding", zegt Tigchelaar. "Op sommige Amerikaanse universiteiten, waar de interesse het grootst is, staat die onder spanning." Het Southwestern Baptist Theological Seminary bijvoorbeeld, een conservatieve protestantse theologie-opleiding in Texas, heeft laatst een stapel fragmenten in huis gehaald waarvan Tigchelaar en veel van zijn collega's vermoeden dat er vervalsingen tussen zitten. Een pinkstergemeente-universiteit in Californië zit in dezelfde situatie. Gedegen onderzoek kan daar natuurlijk uitsluitsel over geven. Tigchelaar: "Maar dat zou voor de universiteit natuurlijk wel pijnlijk zijn. Je geeft miljoenen uit aan manuscripten die je heel dicht bij de tijd van Jezus brengen, en dan moet je zulke conclusies trekken."

In de meeste gevallen komt vroeg of laat de waarheid boven tafel. "Met koolstofdatering, scheikundige analyse van het materiaal, kunnen we erachter komen hoe oud zo'n fragment daadwerkelijk is", zegt Tigchelaar. "Al zijn er scenario's waarin ook dat lastig is. Om maar iets te noemen: veel Dode Zeerollen waren bedekt met een laagje vleermuispoep, omdat ze lang in zo'n grot hebben gelegen." Een vervalser kan dat nabootsen door zijn fragment ook een paar maanden of jaren in een grot te leggen. "De bijbelwetenschap op een dwaalspoor zetten met vleermuispoep: het klinkt grappig, ik weet het. Maar dat soort trucs maken het ons wel lastig."

Bij toeval ontdekt

De Dode Zee Rollen, de oudste handschriften van de Bijbel, gelden als een van de grootste archeologische vondsten van de vorige eeuw. Ze werden tussen 1947 en 1956 bij toeval ontdekt in grotten in de buurt van Qumran, een plaats aan de noordwestkust van de Dode Zee. Later werd er bewust gespeurd naar meer perkamenten rollen. Via een antiquair uit Jeruzalem kwamen de fragmenten terecht bij universiteiten en musea in onder meer Israël, Duitsland, de Verenigde Staten en Frankrijk.

Lees ook

Wetenschappers kwamen er niet uit. Was het manuscript over de 'vrouw' van Jezus de vondst van de eeuw, of toch een geraffineerde vervalsing? Een zoektocht naar de herkomst van het manuscript leidt naar een ex-pornobaas die ooit egyptologie studeerde.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Onderzoekers leren van hun fouten, maar de vervalsers worden ook steeds beter

De bij­bel­we­ten­schap op een dwaalspoor zetten met vleermuispoep: het klinkt grappig, ik weet het