Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De aarde slaat terug, en wij doen niets

Religie en Filosofie

Merel Kamp

© Trouw
Recensie

Oog in oog met Gaia
Bruno Latour
Uitgeverij Octavo, 432 blz. € 27,50
★★★★★

De schrijver

Lees verder na de advertentie

Bruno Latour (1947) is een invloedrijke Franse wetenschapsantropoloog en filosoof. Hij schreef onder meer 'Laboratory life' (1979) en 'Science in action' (1987). In 2016 verscheen in het Nederlands 'Wij zijn nooit modern geweest', oorspronkelijk uit 1991. Daarin bestudeert Latour onder andere de door hem onhoudbaar geachte moderne tweedeling natuur/cultuur.

Over het boek

Ook in dit boek, gebaseerd op zes lezingen uit 2013, komt de 'antropologie van de modernen' ruimschoots aan bod. Gezien de op handen zijnde ecologische catastrofe, kan de wetenschap er niet meer mee volstaan de zaken nog sec te beschrijven - als dat überhaupt ooit mogelijk was, aldus Latour. Ze moet haar verantwoordelijkheid nemen en zich wagen op het terrein van politiek en activisme.

In plaats een crisis hebben we te maken met een 'diepgaande mutatie van onze verhouding tot de wereld'.

Het probleem

Latour buigt zich over hét probleem van nu: de klimaatcrisis. De aarde warmt in razend tempo op door toedoen van menselijk handelen, dat acht hij voldoende aangetoond. Die temperatuurstijging heeft verstrekkende gevolgen: van het stijgen van de zeespiegel en een grotere methaanuitstoot door het smelten van het permafrost tot een verminderde weerkaatsing van zonlicht door afnemend poolijs en dus een nog snellere opwarming. Latour licht toe hoe de toekomstige apocalyps in feite al heeft plaatsgevonden en achter ons ligt. Ze is immers een onomkeerbaar gevolg van eerder menselijk handelen. Eigenlijk kunnen we dus niet van een '(klimaat)crisis' spreken. Dat woord suggereert een periode van voorbijgaande aard. In plaats daarvan hebben we te maken met een 'diepgaande mutatie van onze verhouding tot de wereld'.

En nu?

Dat is niet eenvoudig. In elk geval moeten we af van wijzen van denken die ons in deze situatie hebben gebracht. Het analyseren en ontkrachten van het moderne wereldbeeld waarin alles netjes is/was opgedeeld in de categorieën natuur en cultuur, subject en object, speelt daarbij een centrale rol. Wat we meemaken is "het einde van de 'natuur' als concept waarmee onze verhouding tot de wereld kan worden samengevat en gepacifieerd", schrijft Latour. De aarde is niet langer het inerte, neutrale decor voor menselijk handelen, maar een actor die reageert op ons handelen. Deze actor duidt Latour aan met de aan geofysicus James Lovelock (1919) ontleende term 'Gaia'. Gaia slaat nu terug. En wij, wij doen vooralsnog niets, zegt Latour, omdat we doodsbenauwd zijn, maar ook omdat we de moderniteit en de levenshouding die daarbij hoort, beschouwen als iets waar we nu eenmaal recht op hebben. Dat zien we terug bij klimaatsceptici: zij houden vast aan de belofte die God in Genesis aan Noah deed: "Nooit weer zal ik de aarde vervloeken vanwege mens [...]".

Mooie passage

"We mogen de clichés rond subjecten en objecten niet verwarren met datgene waaruit de wereld bestaat. [...] Het onderscheid tussen mens en niet-mens, is uiteindelijk niet zinniger dan het onderscheid tussen natuur en cultuur." Latour pleit voor een 'pluriversum'. Daarmee verwijst hij naar zijn actor-netwerk-theorie waarin fenomenen worden geanalyseerd als de uitkomst van interacties van mensen en niet-mensen (rivieren, snelheidsdrempels, CO2-emissies). De uitdagingen waarvoor Gaia, als complex van fenomenen, ons nu stelt moeten aangegaan worden door wetenschap, politiek, religie én de kunsten.

Reden om het boek niet te lezen

Op een publieksbijeenkomst georganiseerd door de uitgeverij, gaven zelfs de professionele filosofen uit het panel aan met de tekst te hebben geworsteld. Geen enkel begrip betekent bijvoorbeeld (uitsluitend) wat er gebruikelijk onder wordt verstaan. Als lezer moet je permanent scherp zijn. En je moet geen haast hebben. Dat is niet erg, maar in het licht van de urgentie van het probleem, vraag je je soms af: hebben we hier wel tijd voor? Moeten we niet zonnepanelen installeren, of met spandoeken naar het Malieveld.

'Oog in oog met Gaia' is een relevant, rijk, geestig, goed geschreven en knap vertaald boek.

Reden om het boek wel te lezen

Juist door al die vreemde begrippen en paradoxale beweringen brengt Latour je op denksporen, die je anders niet zou vinden. 'Oog in oog met Gaia' is een relevant, rijk, geestig, goed geschreven en knap vertaald boek. Leg het vast klaar bij de zaklamp en de blikken soep die u straks meeneemt de ark op.

Lees hier meer boekrecensies.

Deel dit artikel

In plaats een crisis hebben we te maken met een 'diepgaande mutatie van onze verhouding tot de wereld'.

'Oog in oog met Gaia' is een relevant, rijk, geestig, goed geschreven en knap vertaald boek.