Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Dansen voor Bhagwan in Boeddha's geboorteplaats

Religie en Filosofie

Casper Luckerhof

© Hollandse Hoogte / Agenzia Fotogiornalistica Contrasto S.R.L.
Reportage

Wat is er over van het charisma van de Indiase goeroe Bhagwan (te zien in de serie ‘Wild, Wild Country’)? Casper Luckerhof danst voor zijn beeltenis en ontdekt diens donkere ideeën.

De hitte van eerder op de dag is afgenomen. In de verte gaat de zon al onder in de uitgestrekte akkervelden van het zuid-Nepalese Lumbini, Boeddha’s geboorteplaats, waar ik nu woon. Schuchter betreed ik het koepeltje van de ‘Osho Jetban Spiritual Village’. In dit Bhagwan- of Oshocentrum had ik een grote groep westerlingen verwacht, maar het zijn acht Nepalezen die me verrast aankijken.

Lees verder na de advertentie

Welkom, zegt een man in een lange witte jurk. Onder zijn Hercule Poirotsnorretje verschijnt een ontwapenende glimlach.

“Hallo. Sorry, ik moet bekennen dat dit mijn eerste Oshomeditatie is.”

Geeft niet, antwoordt de man. “Zoveel westerlingen krijgen we hier niet op bezoek. Je bent zeer welkom. We love you.” Een jongen van een jaar of 18 staat achter hem en knikt enthousiast bij die laatste woorden. “Het is de bedoeling dat je je helemaal aan de muziek en de energie overgeeft.” Dan wijst hij naar het podium, waar een levensgroot portret van de Indiase goeroe Osho hangt. Die kijkt me hypnotiserend aan. “Dans voor hem!”, zegt hij lachend - om die ‘hem’ draait het hier allemaal. “Laat het allemaal maar gebeuren.”

Onbezorgd vrijen, dansen en zingen: daar gaat het om

Het mag dan mijn eerste Oshomeditatie zijn, het is zeker niet mijn eerste aanraking met Rajneesh Chandra Mohan (1931-1990). Vanaf 1957 doceerde hij filosofie aan de Universiteit van Jabalpur, tot hij in 1966 werd ontslagen vanwege zijn controversiële inzichten. Daarna richtte hij zich als Bhagwan Shri Rajneesh fulltime op het verspreiden van zijn ideeën.

Popster

Mijn moeder gaf me al vaak boeken van hem, voor een stukje ‘echte levenswijsheid’. Haar favoriete citaat: ‘Met verwachting begint de frustratie.’ Die zin heeft ze altijd voor me paraat staan als iets me teleurgesteld heeft.

Toegegeven, in Bhagwans boeken staan veel mooie oneliners. Als je er even helemaal doorheen zit, heeft het iets geruststellends om te lezen dat je ‘door de donkere nacht van de ziel moet kruipen om bij het licht uit te komen’. Hoe dat licht eruitziet? Ja, dat moeten we ons niet al te veel afvragen. “Je moet door de donkere nacht kruipen om erachter te komen.”

De goeroe was een eclectische veellezer, en onderstreepte alles wat hij op een of andere manier in zijn preken kon gebruiken. Bovenstaand citaat leende, of ontvreemdde, hij uit het werk van de Spaanse katholieke mysticus Johannes van het Kruis.

Ook Osho’s beroemdste spirituele concept, ‘Zorba the Buddha’ (later ook de naam van een Bhagwandiscotheek te Amsterdam), is afkomstig uit de literatuur. Volgelingen moeten het leven ‘vieren’, zoals de oude Zorbás dat in Nikos Kazantzakis’ roman ‘Leven en wandel van Zorbás de Griek’ (1946) doet. Onbezorgd vrijen, dansen en zingen: daar gaat het om. Het hedonisme was volgens de goeroe dé weg naar verlichting. Alleen zo kon je een boeddha worden. Een boodschap die velen uiteraard als muziek in de oren klonk.

Zoals het een ware popster betaamt, bleef het niet bij buitensporige luxe

Toch had ik al zo mijn twijfels bij het fenomeen Osho. Dat kwam voornamelijk door het lezen van de memoires van Ma Anand Sheela, jarenlang diens persoonlijke secretaresse. In ‘Don’t Kill Him’ (2013) schrijft ze hoe de Indiër tijdens zijn hoogtijdagen in de jaren tachtig in Oregon (VS) corrumpeerde door macht en roem. Hij liet bijna honderd Rolls-Royces aanschaffen, ook al wist hij dat hij de gemeenschap daar financieel mee ruïneerde. Er werd zelfs een speciale snelweg aangelegd waarop alleen hij mocht rijden. Zijn volgelingen, de in het rood gestoken sannyasins, zagen dit alles uitbundig springend en dansend aan. Osho was niet zomaar een goeroe, hij was een rockstar.

Zoals het een ware popster betaamt, bleef het niet bij buitensporige luxe. Volgens Sheela raakte Osho zwaar verslaafd aan verdovende middelen. Ook zou hij een sannyasin die hij bezwangerd had, onder dwang abortus hebben laten plegen en steriliseren. Toen Sheela de goeroe samen met een dozijn anderen de rug toekeerde, werd hij razend. Hij betichtte haar voor de camera van meerdere misdrijven.

Overgave 

Die beschuldigingen waren gegrond, blijkt uit de nieuwe Netflixdocumentaire ‘Wild, Wild Country’ over Bhagwans tijd in Oregon. Sheela gaf bij de rechter haar aandeel in een massale vergiftiging en in een moordaanslag toe.

Minstens zo interessant is dat zij, ondanks haar grondig verziekte relatie met de goeroe, vol bewondering over hem spreekt. In haar biografie blijft ze zelfs over Hem schrijven, met een hoofdletter. Dat patroon zie je bij alle sannyasins: geen onvertogen woord over Osho. Wat drijft ze er toch toe deze man - wie zo overduidelijk niets menselijks vreemd was - te blijven vereren als een godheid? Zou er iets inzitten, wat ik simpelweg moest ervaren om het te begrijpen?

In ‘The Guru Papers’ (1993) gaan Joel Kramer en Diana Alstad in op de dynamiek tussen goeroe en leerling. Deze relatie is, hoe goed de intenties aanvankelijk ook zijn, per definitie gedoemd tot een autoritair mechanisme dat vroeg of laat ontaardt in machtsmisbruik door de leraar - wat door de leerling dan weer wordt opgevat als onderdeel van het proces.

De classificatie ‘leraar’ is hier eigenlijk ontoereikend. De goeroe vormt voor de leerlingen de ‘toegangspoort’ tot de verlichting. Keer op keer wordt hun verteld dat dit het ware doel van de mens is. Hoe sterker de relatie met de goeroe, des te groter de kans op het behalen hiervan. De leerling dient zich volledig aan hem ‘over te geven’.

Deze overgave veroorzaakt een afhankelijkheidsrelatie die veel verder gaat dan die binnen een doorsneeliefdesrelatie. Niet voor niets voelen de sannyasins zich ‘extatisch’ nadat ze tot de sekte zijn toegetreden. Het leven heeft plotseling een duidelijk en helder doel gekregen: het volledig dienen en vereren van de goeroe. Bovendien brengt deze onderwerping een gevoel van broederlijke eenheid tot stand met de andere volgelingen, die in hetzelfde proces zitten. Dat zien we ook in ‘Wild, Wild Country’: de sannyasin-advocaat schiet vol als hij zich herinnert hoe hij zich in de commune ‘voor het eerst in zijn leven totaal geliefd en geaccepteerd voelde’.

Bollywoodmuziek 

De ironie is dat de leer spreekt van ‘onthechting’, terwijl de sterkst mogelijke hechting plaatsvindt: die aan de leraar. De goeroe heeft van zijn kant baat bij deze emotionele afhankelijkheid. Niet voor niets speelt seksualiteit bij goeroes vaak zo’n grote rol, betogen Kramer en Alstad. Of er nu een strikt celibatair leven gepropageerd wordt of een vorm van puur hedonisme, het resultaat is hetzelfde: namelijk dat de kans klein is dat de volgelingen met iemand anders dan de spirituele leider een sterke relatie aangaan. Hun aandacht voor hem zal dus niet snel verslappen.

Dan dringt de krank­zin­nig­heid van de situatie tot me door. In wat voor per­soon­lijk­heids­cul­tus ben ik beland?

Intussen schalt er Bollywoodmuziek door de koepel. Een kinderlijke vrouwenstem bezingt door de speakers in het Hindi de liefde. Ik voel de blikken op mij gericht. Ze willen zien hoe ik mij mee zal laten voeren. Voorzichtig zet ik wat stappen op de maat van de muziek. Een stap naar voren, eentje naar achter. Ik doe ook iets met mijn armen, al weet ik niet precies wat. De teleurstelling druipt van de omstanders af: dit is geen overgave.

Dan loopt de man met de snor naar de stereo. Hij zet de muziek af en pakt een andere cd. “Misschien is dit geschikter”, zegt hij - er klinkt een moderne beat door de ruimte, begeleid door een westerse zangeres met Amerikaans accent: I love you, I love you, I love you.

Ik sluit mijn ogen. Na enkele minuten voel ik het en begin te dansen. Aangemoedigd door de zangeres die blijft zingen dat ze echt van me houdt, vergeet ik de mensen om me heen en beweeg ik me zonder schroom door de zaal. Het voelt heerlijk.

Op dat moment tikt er iemand op mijn rug. Het is de achttienjarige jongen. Hij reikt me een grote kandelaar met brandende kaarsen aan. Come, come. Hij neemt me mee naar het altaar. Voor ik het weet sta ik met de kandelaar draaiende bewegingen te maken voor het grote portret van de goeroe. De omstanders lachen en dansen om me heen. Osho! Osho!, roepen ze met gebalde vuist.

Dan dringt de krankzinnigheid van de situatie tot me door. In wat voor persoonlijkheidscultus ben ik beland?

Na afloop neemt de man me mee naar de winkel die vol staat met boeken van Osho. “Dit is mijn lievelingsboek, neem maar mee.” Hij geeft me het boek, waar het markante hoofd van de leraar op prijkt. Titel: ‘I am the Gate’. Alweer een geleende frase.

Ik bedank hem en ga over de donkere plattelandswegen van Lumbini naar huis.

Hitler

Als ik die avond neerstrijk op mijn bed, blader ik door mijn nieuwe spirituele aanwinst. Die blijkt anders dan wat ik van mijn moeder kreeg. Ik lees een warrig verhaal over de ‘Raad van negen’, een esoterisch gezelschap, opgericht door Indiase keizer Ashoka (derde eeuw v. Chr.) om de komst van een nieuwe Boeddha te waarborgen. De Raad zou nog steeds bestaan. In de loop der tijd heeft hij de ambitie gekregen de wereld te veroveren. Hitler - zo schrijft Osho - werd op de achtergrond door deze boeddhistische groep aangestuurd.

Ook hier toont Osho zijn aanpak: het is sprokkelleeswerk. Deze complottheorie komt uit het occulte ‘Le Matin des Magiciens’ van Louis Pauwels en Jacques Bergier (1960), dat wemelt van de bizarre beweringen. Osho was ontvankelijk voor zulke waanideeën, soms op het paranoïde af. Zo zien we in ‘Wild, Wild Country’ hoe hij in zijn Amerikaanse commune plotseling schuilkelders liet bouwen ter bescherming tegen de naderende Apocalyps.

Complottheorieën, machtsrelaties en goedkoop plagiaat. Ik was gekomen met de naïeve hoop, ergens, om in Boeddha’s geboorteplaats op een spirituele Osho-ervaring te stuiten. Maar toen ik mezelf zag staan met die kaarsen, de dansende sannyasins als een lege huls om me heen, bleef er weinig over van de charismatische goeroe aan wiens spreuken ik ooit zoveel had. Ik hoor het mijn moeder alweer zeggen: Met verwachting begint de frustratie.

Glimlachend om die woorden vervagen mijn gedachten. De donkere nacht van de ziel in. 

Historicus en indoloog Casper Luckerhof (1988) woont in Nepal. In 2016 kwam zijn ‘Een eenzame bruggenbouwer: reizen door het India van P.A.S. van Limburg Brouwer’ uit. Nu werkt hij aan een boek over de historische Boeddha.

Lees ook: De Amsterdamse Bhagwancommune is nog springlevend

De Bhagwanbeweging staat weer eens volop in de belangstelling, nu dankzij de documentaire 'Wild, Wild Country' op Netflix. Osho, de overleden goeroe, blijkt springlevend in een Amsterdamse commune.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel

Onbezorgd vrijen, dansen en zingen: daar gaat het om

Zoals het een ware popster betaamt, bleef het niet bij buitensporige luxe

Dan dringt de krank­zin­nig­heid van de situatie tot me door. In wat voor per­soon­lijk­heids­cul­tus ben ik beland?