Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Clichés zijn de smeerolie van de maatschappij

Religie en Filosofie

Leonie Breebaart

Anton Zijderveld: 'Clichés maken dat je elkaar begrijpt zonder al te veel reflectie'. © arie kievit
Interview

Iedereen zoekt naar betekenis, maar volgens de éminence grise van de sociologie, Anton Zijderveld, miskennen Nederlanders de functie van clichés. 'Duidelijkheid is dodelijk.'

In Japan heb ik eens meegedaan met een theeceremonie", vertelt Anton Zijderveld, terwijl hij zijn bezoek een kopje thee inschenkt. "Je moest thee uit kopjes slurpen, op een bepaalde manier gaan zitten. Ik was daar als gasthoogleraar en dus vroeg ik: wat betekent dit nou? Dat vonden ze een typisch westerse vraag. Het betekende niks. Helemaal niks! Het ritueel geeft een soort rust buiten jouw brain, buiten jouw denken om."

Lees verder na de advertentie
In veel opzichten is Mark Rutte natuurlijk een clichémannetje

Het is een van de ervaringen die eminent cultuursocioloog Anton Zijderveld (Malang, 1937) aan het denken zet. Waarom moet Nederland altijd alles bediscussiëren - tot volksfeesten als Sinterklaas aan toe? Blijft er nog wel iets overeind, als we alles inhoudelijk willen analyseren? De vraag leidde tot een heruitgave van zijn eerdere boek over clichés, waaraan hij in het Montreal van de jaren zeventig al was begonnen. "Destijds vond ik dat ik heel academisch moest schrijven. Vreselijk, afschuwelijk, had ik nooit moeten doen. De oorspronkelijke titel was ook veel te negatief: 'De tirannie van het cliché'. Daar ben ik van teruggekomen. Clichés maken dat je elkaar begrijpt zonder al te veel reflectie. Ze zijn de smeerolie van de maatschappij."

Tachtig is Anton Zijderveld inmiddels en zijn woning in Rotterdam, pal tegenover het museumkwartier, draagt de sporen van een welbesteed leven. In de woonkamer staan houten boekenkasten volgepakt met cd's en met literatuur: van Thomas Mann tot Arnon Grunberg. Overal liggen snuisterijen, waaronder een verzameling kerstballen, terwijl felgekleurd speelgoed, een Babar-knuffel in een buggy, wijst op kleinkinderen. Op de trap naar boven ligt de VPRO-gids, bij de zithoek staat een televisie. Die is nog altijd een rijke bron van verwondering. "Je moet eens opletten hoe vaak in talkshows het woord 'eigenlijk' valt. Eigenlijk dit, eigenlijk dat. Het betekent niks. En daar moet je ook niet naar vragen. Dan verstoor je de communicatie, dat is onbeleefd."

Gezin, school en kerk

Want dat is de conclusie van Zijdervelds boek, waarin clichés als 'Home is where the heart is' of 'Yes, we can!' de revue passeren. Zulke kreten zijn misschien niet verrassend, maar je moet er ook niet te kritisch op zijn. Die fout heeft Zijderveld zelf vaak gemaakt. Bijvoorbeeld toen hij als kritisch-calvinistische jongeman theologie ging studeren en alles nog wilde begrijpen. "Dan hoorde je: Jezus is voor onze zonden gestorven. Dat komt uit het joodse geloof; dan wordt een bokje de woestijn in gestuurd. Heel erg. Heel zielig ook. Dat arme beest met al die zonden moest de woestijn in en dan creperen. Maar dat zegt ons toch helemaal niks! Daar móet je niet over nadenken!" Maar dat deed de jonge Zijderveld dus wel. Met als gevolg dat hij van zijn geloof viel. "Toen kon ik geen dominee meer worden."

Politici moeten eens ophouden met dat 'doorpakken'. Dat woord bestaat niet eens

In plaats daarvan werd Zijderveld socioloog. Hij schreef talrijke boeken: over de verzorgingsstaat, over kennis, over stedelijkheid, populisme en over de lach: 'Waarom wij lachen'. En hoewel hij altijd agnost is gebleven (of God bestaat kun je niet weten), sloot hij zich in 1988 aan bij het CDA, waar hij jarenlang gold als belangrijk adviseur. Hij pleitte er voor het koesteren van gezin, school en kerk, gestolde clichés waar weinig van overblijft als ze moeten beantwoorden aan de eis tot transparantie. "De grootste fout van de katholieken is dat ze de mis zijn gaan vertalen in het Nederlands. Geen mens begreep die Latijnse mis, maar je werd wel in een soort roes gebracht. Die wierook, het geluid, de hostie: dat was juist de kracht ervan. En dat is de zwakte van protestanten, dat ze de Bijbel in het Nederlands lezen. Dan ga je het a-na-ly-seren. En dan blijft er niks over."

Als u zo houdt van clichés, zult u de titel van het regeerakkoord wel waarderen: 'Vertrouwen in de toekomst'.

"Vertrouwen in de toekomst. Hahaha, dat zegt helemaal niks! Maar het klinkt mooi! En je kunt er niet tegen zijn. De oppositie kan moeilijk zeggen: we hebben géén vertrouwen in de toekomst. Wat zoek je dan in de Kamer? Maar hoe groter de politieke verschillen, des te meer clichés hebben we nodig. Als iedereen precies zegt wat hij bedoelt, kom je nergens. Rutte speelt dat heel knap. In veel opzichten is hij natuurlijk een clichémannetje. Maar ik heb grote bewondering voor hem hoor, dat hij het al die tijd met de PvdA heeft volgehouden."

Clichés wekken ook irritatie. Je voelt dat het holle leuzen zijn, dat ze niks betekenen. Dat komt oneerlijk over.

"Je moet ook weer niet té makkelijk met clichés strooien, dat gaat irriteren. Politici moeten eens ophouden met dat 'doorpakken'. Dat woord bestaat niet eens. Je hebt ínpakken, maar dóórpakken? Dat is vragen om satire. Clichés lenen zich enorm goed om grappen over te maken. En als dat gebeurt gaan mensen denken 'wat betekent het eigenlijk?' Dan gaan ze twijfelen en dat was nou net niet de bedoeling."

Wat is volgens u een slimme manier om met clichés om te gaan?

"De huidige paus doet dat goed. Er zijn natuurlijk dogma's die hij niet los kan laten. Hij kan moeilijk ontkennen dat hij de waarnemer van Christus op aarde is. Dat zou het einde van Rome zijn. Maar Franciscus ontkent de clichés niet, maar legt er ook geen nadruk op. Hij is een aardige, sociale man, geen betweter."

U hebt duidelijk affiniteit met katholieken. Was dat in het CDA ook zo?

"Bij de katholieken in het CDA ging het om macht, bij de calvinisten om ideologie: om waarheid en duidelijkheid. Daar verzette ik me tegen. Want die waarheid, die haal je natuurlijk nooit, politiek gezien, dat kan niet. En duidelijkheid is dodelijk. Ik geloof dus in het versluierende van clichés."

'Niet democratisch' is een dooddoener geworden. De mensen die daarmee schermen zijn meestal tegen democratische instituties. Dát vind ik gevaarlijk

Het houdt toch iets geks. U schreef in 2011 een boek over humor en in 2009 een boek dat 'Lof der twijfel' heet. Lachen en twijfelen: dat zijn toch dé methodes om clichés door te prikken?

"Het gaat om de balans. Als clichés de reflectie écht uitschakelen worden ze gevaarlijk. Je ziet dat tegenwoordig bij de kreet 'Dat is niet democratisch'. Ik denk dan meteen: wat bedoel je daarmee? 'Niet democratisch' is een dooddoener geworden. De mensen die daarmee schermen zijn meestal heel erg tegen democratische instituties. En dát vind ik gevaarlijk, want instituties zijn hulzen van waarden en normen. Als je ze in de vuilnisbak gooit, zoals ze in de Franse Revolutie deden, dan ontstaat er chaos. En dan staan er weer zogenaamd sterke leiders op. Dat zag je na de Franse Revolutie en na de Russische Revolutie: die eindigde in dictatuur en nóg meer doden. Daarom vind ik als socioloog ontkerkelijking ook heel gevaarlijk. Ik ben geen voorstander van die verkrampte verzuiling van de jaren vijftig. Maar het helemaal wegzakken van de kerk, dat is ook niet goed."

Er zijn toch nieuwe rituelen voor in de plaats gekomen? Festivals bijvoorbeeld. Er is geen land met zoveel festivals als Nederland.

"Ja, dat zag je ook na het overlijden van Eberhard van der Laan. Die massa's mensen en alle media die daar dan op afkomen. Het is één emotioneel spektakel. Maar het heeft geen structuur, geen institutionele grond die de emoties kan kanaliseren. Je ziet dat probleem in het klein bij gewone  begrafenissen. Zo'n moderne dienst geeft geen houvast, juist omdat alles kan en alles origineel moet zijn. Bij katholieke begrafenissen worden emoties gekanaliseerd door het ritueel. Zo'n requiem bijvoorbeeld, prachtig." Lacht: "Maar als mijn vrouw en ik dood zijn, willen we niet zo'n katholieke mis hoor. Dat zou oneerlijk zijn."

Anton Zijderveld. Over clichés. Klement, 200 blz. € 19,99

Lees ook:

Ga lekker zélf in je kracht staan: de elf grootste werkvloerclichés



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
In veel opzichten is Mark Rutte natuurlijk een clichémannetje

Politici moeten eens ophouden met dat 'doorpakken'. Dat woord bestaat niet eens

'Niet democratisch' is een dooddoener geworden. De mensen die daarmee schermen zijn meestal tegen democratische instituties. Dát vind ik gevaarlijk