Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Campagne #doeslief: Waarom zijn mensen eigenlijk onbeschoft?

Religie en Filosofie

Alexandra van Ditmars

Campagne Sire Doeslief © RV
Filosofisch Elftal

Een nieuwe SIRE-campagne moet ons aanzetten tot vriendelijk gedrag. Maar hoe komt het eigenlijk dat mensen soms zo onbeschoft zijn, vraagt het filosofisch elftal zich af.

Nederlanders moeten volgens SIRE (Stichting Ideële Reclame) wat vriendelijker tegen elkaar doen. De organisatie begon maandag de campagne #doeslief om mensen bewust te maken van onbeschoft gedrag, zoals bumperkleven, caissières negeren en scheldpartijen op sociale media. Waarom gedragen mensen zich eigenlijk onbeschoft?

Lees verder na de advertentie

“Het woord ‘onbeschoft’ komt van ‘onbeschaafd’, oftewel: niet bijgeschaafd, gevijld, gevormd”, zegt Paul van Tongeren, emeritus-hoogleraar ethiek in Nijmegen en Leuven. “Je zou dus kunnen zeggen dat onbeschofte mensen niet op de goede manier gevormd zijn. Dan is de vraag natuurlijk wat die goede manier inhoudt. Volgens de deugdethiek van Aristoteles gaat het niet om wat je wel of niet mag doen, maar om het verkrijgen van de juiste houdingen. Het gaat er bijvoorbeeld niet om dat je altijd de caissière moet begroeten, maar om het verkrijgen van een vriendelijke houding. Vanuit die vriendelijkheid zal je mensen vervolgens meestal groeten. Zo’n houding komt, net als een karaktertrek, geleidelijk tot stand. Aristoteles’ ethiek draait dus om vorming, opvoeding en oefening, waarbij deugden niets anders zijn dan goed gevormde houdingen. Als die niet ontwikkeld worden, vervallen we in ongevormd, onbeschoft gedrag.”

Paul van Tongeren © Trouw

“In de liberale democratie waarin wij leven kan dat vrij makkelijk gebeuren”, reageert Paul Teule, filosoof en econoom, docent aan de Universiteit van Amsterdam. “De moraal wordt daarin enkel negatief verwoord: we mogen elkaar niet schaden en niet in de weg zitten. Over wat wij juist wél moeten of kunnen doen, wordt niet gesproken. Zodra je daar iets over wilt zeggen, pak je al snel zogenaamd de vrijheid van burgers af. Dat is eigenlijk heel gek. Want ook het vrijgemaakte individu is altijd ingebed in een sociale gemeenschap. Mensen zijn geen op zichzelf staande eilandjes, maar verbonden met elkaar. Om je eigen identiteit in vrijheid te bepalen en uit te dragen heb je anderen nodig – anderen waar je je aan spiegelt of die ideeën hebben waar je je bij aansluit of juist tegen afzet.” 

Liberalen zijn bang om als moraalridder te boek te staan als ze sociale plichten zouden bepleiten

Paul Teule

Teule: “Vorming gebeurt in relatie met elkaar. Daarbij delen we en maken we met elkaar de publieke ruimte, waar we veel van onze vrijheden in organiseren. Het miskennen van deze sociale dimensie van onze vrijheid is waarom we steeds niet verder komen in discussies over ‘verhuftering’. Liberalen hameren vooral op individuele rechten. Ze zijn bang om als moraalridder te boek te staan als ze sociale plichten zouden bepleiten. Daardoor ligt het hele normen- en waardendossier bij een kleine, christelijk-conservatieve groep die de gemeenschap boven het individu stelt – waar de meeste Nederlanders kriegel van worden. Zo blijven we met het probleem zitten.”

Van Tongeren: “Een van de redenen waarom er geklaagd wordt over onbeschaafd gedrag is dat er in die gedeelde politieke gemeenschap verschillende gemeenschappen bij elkaar komen, die er elk andere gewoontes op nahouden. Vorming vindt plaats op drie plekken: in het gezin, op school en in de gemeenschap waarin je leeft. Wat als ‘gewoon’ wordt gezien, verschilt per gemeenschap. Zo is het in een studentenhuis heel normaal om je voeten op tafel te leggen, maar bij mij thuis niet. Of je dat wel of niet doet in de aanwezigheid van anderen is iets wat in de gewoontes van een gemeenschap zit. Maar alle gemeenschappen delen vervolgens dezelfde trein, waarin het niet de bedoeling is dat dat gebeurt.”

Teule: “Lastig is dat zowel deze campagne als degenen die zich ergeren aan het onbeschaafde gedrag van anderen ook het probleem versterken. Stel dat er iemand voordringt in de rij en jij je daaraan stoort. Daarmee bevestig je het idee dat iemand ruimte inneemt die eigenlijk van jou is. Ergens is dat ook wel zo, maar de publieke ruimte is veel meer dan dat. Het is geen ruimte die wordt vrijgegeven zodat iedereen een plek in kan nemen en daarbij zo min mogelijk gestoord wordt door anderen. Die ruimte heeft allerlei functies: andere mensen bereiken, genieten van publieke goederen, met elkaar in discussie gaan. Juist door je te storen aan anderen die niet hoffelijk genoeg zijn tegenover jou, ga je mee in het idee dat het ieder voor zich is.”

Paul Teule © TR Beeld

Van Tongeren: “Voordringen ligt denk ik niet aan het liberale gedachtengoed. Het lijkt me iets heel natuurlijks. Je wilt ergens komen, dus doe je datgene wat daarvoor nodig is. Vorming is eigenlijk loskomen van die natuur. Je cultiveert, je vormt natuur tot cultuur. Bepaalde zaken leer je daarbij geleidelijk af, zoals voordringen. Ik denk wel dat dit moeilijker is geworden, doordat er minder disciplinering is, zowel in het gezin als op school. Daardoor ontstaat een gebrek aan de vorming die anderen zouden willen zien. Al vind ik dat het in het algemeen wel meevalt, veel mensen gedragen zich netjes. Maar vorming is wel moeilijker geworden dan vroeger. De vanzelfsprekendheid dat zaken op een bepaalde manier moeten gebeuren is weggevallen. En onze wereld is groter geworden. Toen ik kind was, golden op alle plekken waar ik kwam dezelfde regels. Nu moet ik op verschillende plekken aan andere regels gehoorzamen: in een studentenhuis werkt het zus, bij je ouders zo, in de trein weer anders, en buiten Nederland opnieuw verschillend: in Italië is voordringen heel gewoon.”

Teule: “Op al die plekken is wel hetzelfde inzicht van belang: wat jij wilt doen, wordt altijd mogelijk gemaakt door anderen. En aan al jouw activiteiten liggen instituties ten grondslag die we met elkaar delen. Voor die hele omgeving moet jij zorg dragen, niet alleen voor jouw persoonlijke domeintje. Onbeschoft gedrag gaat uiteindelijk over mensen die niet snappen hoe de inrichting van de publieke ruimte werkt.”

Filosofisch elftal

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Lees hier eerdere afleveringen.

Lees ook: Sire houdt de onbewust onbeleefde Nederlander een spiegel voor
Onaardig zijn maar het niet doorhebben, daar moet de Sire-campagne #doeslief wat aan doen. Volgens deskundigen heeft dat zeker zin. ‘Gedrag kan veranderen door mensen erop te attenderen.’

Lees ook: Sire is een sympathieke club betuttelende drammers die we kennelijk nodig hebben
Onze omgangsvormen zijn met de toegenomen individualisering en het anonimiseren van de samenleving dankzij internet virtueel ruwer geworden, schreef Sylvain Ephimenco naar aanleiding van de nieuwe Sire-campagne in zijn column. “Sire gelooft, of doet alsof ze gelooft, in de maakbaarheid van de ziel. Voor het jaar 2050, ter ere van het voltooide Klimaatakkoord, staat ongetwijfeld de campagne ‘Allemaal aan de brandnetelsoep!’ gepland. Helaas is die maakbaarheid vrij betrekkelijk.” 

Deel dit artikel

Liberalen zijn bang om als moraalridder te boek te staan als ze sociale plichten zouden bepleiten

Paul Teule