Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Belle en de Verlichting: hoe sprookjes het nieuwe denken uitlegden

religie en filosofie

Elleke Bal

© RV

De Verlichting wordt vaak afgeschilderd als de tijd van snelle omwentelingen, als de tijd van de ratio. Maar de middenklasse las geen Voltaire of Spinoza. Eerder sprookjes waarin het nieuwe denken werd uitgelegd. 'Het was de eeuw van de dialoog.'

En alweer maakt een nieuwe generatie kennis met 'Belle en het Beest'. In de afgelopen weken trok de nieuwste Disneyfilm volle zalen met het eeuwenoude sprookje over een slim jong meisje dat gevangen wordt gehouden door een harig, onhandig en norsig beest. 

Lees verder na de advertentie

Opvallend genoeg was dit sprookje ook in de achttiende eeuw een groot commercieel succes. Sterker nog, de kans dat onze achttiende-eeuwse voorouders 'Belle en het Beest' kenden was groter dan dat ze Voltaire of Rousseau lazen, zegt Alicia Montoya, hoogleraar Franse letterkunde en cultuur.

Montoya is dit jaar gestart met een groot Europees onderzoek naar de bestsellers in de achttiende eeuw, wat wel eens een frisse blik op de Verlichting kan opleveren. Catalogi van boekverkopers laten namelijk zien dat Montesquieu, Descartes, Spinoza en Rousseau minder populair waren dan gedacht. Montoya vraagt zich af of we ons niet blindgestaard hebben op deze werken en hoe diep de ideeën van de grote verlichtingsdenkers doordrongen tot een groter publiek. "Ik denk dat er een andere Verlichting plaatsvond dan die we denken te kennen."

Ik realiseerde me dat we lang zijn uitgegaan van een canon van grote denkers die we voortdurend blijven bestuderen

Alicia Montoya, hoogleraar Franse letterkunde en cultuur

Hoe komt u erbij om te gaan onderzoeken wat er werd gelezen in de tijd van de Verlichting?

"Zo'n tien jaar geleden heb ik eens een steekproef genomen uit zo'n 250 catalogi van bibliotheekveilingen uit die tijd. Ik kwam veel auteurs en titels tegen die ik niet kende. Dat stak me, want ik ben een specialist op dit gebied. Ik realiseerde me dat we in de wetenschap lang zijn uitgegaan van een canon van grote denkers tijdens de Verlichting die we voortdurend blijven bestuderen. Ik wilde er graag achter komen wat er nog meer werd gelezen, door onder meer te kijken naar bibliotheekverzamelingen uit die tijd."

U wilt een overzicht maken van achttiende-eeuwse Europese bestsellers, hoe doet u dat?

"We gaan simpelweg boeken tellen. Op dit moment zijn we bezig catalogi van bibliotheekveilingen te digitaliseren. Het gaat met name om privéverzamelingen, maar ook om publieke collecties. Als de eigenaar van een bibliotheek vroeger overleed werd regelmatig diens hele boekenverzameling verkocht of geveild, en daarom zijn er lijsten van gemaakt. 

"We richten ons op catalogi uit de periode tussen 1665 tot 1820 in Frankrijk, de Nederlandse Republiek en Engeland, plus de koloniën als Amerika. Het gaat om vele duizenden lijsten, we hebben er alleen al een stuk of vijfduizend uit Nederland en ik weet dat er nog veel onbekend en verborgen materiaal ligt. Met ons onderzoeksteam bezoeken we bibliotheken in heel Europa om die dingen op te sporen. Veel wetenschappers hebben een vermoeden dat dit heel belangrijke bronnen zijn, maar die catalogi zijn nog nooit systematisch in kaart gebracht."

Tekst loopt door onder afbeelding. 

© RV

Wat voor soort boeken verwacht u tegen te komen?

"Natuurlijk de grote namen uit de Verlichting. Maar ik heb in steekproeven in Nederlandse veilingcatalogi al gevonden dat je de boeken van Madame Leprince de Beaumont even vaak treft als de boeken van Voltaire. En je vindt ze zelfs vaker dan de boeken van Montesquieu, Diderot, Descartes en Locke. 

"De gemiddelde vrouw uit de hogere burgerij die thuis een boek zat te lezen, pakte in eerste instantie geen Rousseau of Montesquieu uit de kast. Ze las eerder een soort bemiddelende werken, waarin de verlichtingsideeën werden vertaald naar een groter publiek. 'Belle en het Beest' is typisch zo'n voorbeeld van een verhaal dat veel mensen bereikte. De eerste versie van het sprookje stamt uit 1740 en werd geschreven door Gabrielle-Suzanne de Villeneuve. 

LePrince geeft in haar boeken heel nadrukkelijk meisjes het recht op volwaardig onderwijs

Alicia Montoya, hoogleraar Franse letterkunde en cultuur

"LePrince herschreef het in 'Magasin des Enfants', haar meest succesvolle titel. Haar boeken werden razende bestsellers en werden in heel Europa gelezen, allereerst om de Franse taal te leren. Het waren veelomvattende werken waarin veel werd samengebracht: aardrijkskunde, kennis uit de natuurwetenschappen en verhalen uit de Bijbel."

Hoe wist de auteur verlichtingsidealen en religie met elkaar te combineren?

"Het sprookje werd ingebed in een serie dialogen die plaatsvinden tussen een gouvernante en de kinderen die ze opvoedt. LePrince geeft in haar boeken heel nadrukkelijk meisjes het recht op volwaardig onderwijs. Het revolutionaire is dat het jonge meisje zo'n belangrijke rol toebedeeld krijgt in dit verhaal. Het meisje offert zich op voor haar vader, net zoals Jezus wordt geofferd om de mens te redden. LePrince spoort de meisjes in het boek ook uitdrukkelijk aan om na te denken over zichzelf, hoe ze hebben gehandeld en wat hun plaats is in de maatschappij. 

"Na het verhaal over Belle en het Beest volgen de lessen die de kinderen eruit kunnen trekken. Dan wordt verwezen naar het verhaal van de zondvloed, de opdracht van Noach. LePrince gebruikt het verhaal om over de wonderen van Gods schepping te vertellen, zo suggereert ze dat God de rupsen alles heeft gegeven wat ze nodig hebben, om een draad te maken waarmee ze hun huizen bouwen. En de gedaantewisseling van het beest gaat direct over in een biologieles. Die verpopping van rups tot vlinder heeft ook met seksualiteit te maken, de ontwikkeling van meisje tot vrouw is een belangrijk thema."

Wat vond een filosoof als Voltaire van dit soort boeken?

"Hij classificeerde ze als minderwaardig, onder meer omdat ze met de middenklasse werden geassocieerd. Maar wij zijn juist geïnteresseerd in de leescultuur in die kringen: wat lazen vrouwen, kinderen en geschoolde middenstanders?

De Verlichting was een tijd van debat en discussie

Alicia Montoya, hoogleraar Franse letterkunde en cultuur

"Als je wilt kijken naar maatschappelijke verandering dan moet je die mensen mee hebben. Eigenlijk wil ik weten hoe maatschappelijke verandering plaatsvindt. De Verlichting wordt vaak afgeschilderd als een tijd van snelle omwentelingen. Maar in die bemiddelende boeken werden de ideeën van die heel moderne verlichtingsdenkers samengebracht met een meer traditioneel gekleurd wereldbeeld.

"Een van de genres die auteurs in de Verlichting bij uitstek gebruiken is de dialoog. Een dialoog eindigt niet in een alomvattende conclusie, maar die gaat juist om het uitwisselen van ideeën, het voortdurend nuanceren van gedachten in respons op de ander. De Verlichting wordt 'de eeuw van de ratio' genoemd, maar dat geeft volgens mij niet de kern weer. Het tijdperk was een tijd van debat en discussie. 'De eeuw van de dialoog' zou een betere omschrijving zijn."

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Alicia Montoya, hoogleraar Franse letterkunde en cultuur. © RV

Het verstand, de ratio, wetenschap en kennis: hebben we het belang van die aspecten in de achttiende eeuw overschat?

"Dat denk ik wel. De achttiende eeuw was eveneens de eeuw van het gevoel, van de emoties en de psychologie. Religie en wetenschap liepen in elkaar over. Religie werd als een soort jasje gebruikt om de ideeën van moderne verlichtingsdenkers in te verpakken, zoals in pedagogisch-religieuze boeken van LePrince. Ik denk dat we meer oog moeten hebben voor die diversiteit. Mensen bleken goed in staat om te leven met opvattingen die in onze ogen nu tegengesteld kunnen lijken."

Wanneer heeft u de eerste duizenden catalogi doorgespit en kunnen we nieuws uit uw onderzoek verwachten?

"Het is monnikenwerk en het zal zeker twee jaar duren voordat we de eerste publieke versie van de database kunnen presenteren. Die database zal voor iedereen toegankelijk worden. We zijn ook bezig om een crowdsourcing-project op te zetten. Er zijn vrijwilligers, bijvoorbeeld gepensioneerde docenten uit het middelbaar onderwijs, met veel kennis die mee willen helpen met het transcriberen van die catalogi.

Dit is een ont­dek­kings­reis, die ons waarschijnlijk een genuanceerder beeld van de Verlichting gaat geven

Alicia Montoya, hoogleraar Franse letterkunde en cultuur

"Het project levert al mooie vondsten op. We kregen laatst een mail van een emeritus hoogleraar die een transcriptie had gemaakt van een catalogus van een chirurgijn op een VOC-schip. Die was ons nog helemaal niet bekend, en het is een fantastische lijst van duizenden boeken. We weten zeker dat we boeken tegen gaan komen waarvan we het bestaan nog niet kenden. Dit is een ontdekkingsreis, die ons waarschijnlijk een genuanceerder beeld van de Verlichting gaat geven."

Wie is Alicia Montoya?

Alicia Montoya (1972) studeerde Franse taal- en letterkunde in Amsterdam en Afrikanistiek aan de Universiteit Leiden. Ze promoveerde in 2005 op een proefschrift over de Franse toneelschrijfster Marie-Anne Barbier. In 2014 werd ze hoogleraar Franse letterkunde en cultuur aan de Radboud Universiteit.

Ze leidt het Mediate-project, waarin ze een database aanlegt van achttiende-eeuwse bestsellers. In 2016 kreeg ze hiervoor een beurs van 2 miljoen euro van de European Research Council. In januari kreeg ze de KNAW Ammodo Award van 3 ton.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
Ik realiseerde me dat we lang zijn uitgegaan van een canon van grote denkers die we voortdurend blijven bestuderen

Alicia Montoya, hoogleraar Franse letterkunde en cultuur

LePrince geeft in haar boeken heel nadrukkelijk meisjes het recht op volwaardig onderwijs

Alicia Montoya, hoogleraar Franse letterkunde en cultuur

De Verlichting was een tijd van debat en discussie

Alicia Montoya, hoogleraar Franse letterkunde en cultuur

Dit is een ont­dek­kings­reis, die ons waarschijnlijk een genuanceerder beeld van de Verlichting gaat geven

Alicia Montoya, hoogleraar Franse letterkunde en cultuur

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.