Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Aan de hand van Karin van den Broeke bevrijdde de PKN zichzelf uit de overlevingsstand

Religie en Filosofie

Maaike van Houten

Scheidend PKN-preses Karin van den Broeke. © Werry Crone
Interview

Na vijf jaar neemt Karin van den Broeke afscheid als voorzitter van de Protestantse Kerk in Nederland. Ze gaf de krimpende kerk nieuw elan. 'Dit is een moment dat je jezelf moet uitspreken.'

Haar man heeft haar de afgelopen jaren weleens gevraagd: hoe komt het toch dat jij nooit écht twijfelt aan wat je doet? In een vergaderkamertje op het hoofdkantoor van de Protestantse Kerk in Nederland verwoordt scheidend voorzitter Karin van den Broeke het antwoord zo: "Dit is een heel mooie plek, maar je hebt soms lastige beslissingen te nemen, ook over mensen. Je moet vrij formeel zijn en de boodschap kan heel onaangenaam zijn, terwijl je ook de menselijke tragiek ziet. Het heeft me geholpen dat ik weet dat ik uiteindelijk alleen verantwoording af moet leggen aan God, en dat ik me door Hem geroepen en gedragen weet. Dat geeft me rust. Ik zal vast weleens slordig zijn, of niet het goede hebben gedaan, maar God doorziet me helemaal. Dat geeft me de moed om door te gaan."

Lees verder na de advertentie

Schrikt dat u niet af, dat God u helemaal kent?

"Nee, totaal niet! Je kunt het heel naar opvatten, dat God je doorziet, met al je slechte kanten. Maar ik weet dat ik niet brandschoon ben, dat hoort erbij. Ik probeer mijn werk gewetensvol te doen. Ik kan mezelf vergeven, ik weet dat ik de dingen met de goede intentie heb gedaan. Ik ben geen tobber, en dat komt door het geloof. Dat is pas later in mijn leven gekomen, daarvoor was ik veel onrustiger, meer op zoek naar vastigheid."

Vandaag neemt Karin van den Broeke (54) afscheid als preses van de Protestantse Kerk in Nederland. Vijf jaar was de dominee van het Zeeuwse Wissenkerke voorzitter van het bestuur van de Protestantse kerk. Bij haar aantreden in 2013 zat de PKN nog in wat men op het hoofdkantoor noemde, de 'kramp van de krimp.' Per jaar moest de PKN zo'n 70.000 leden uitschrijven, door overlijden of door opzeggen. Van den Broeke heeft die getallen niet kunnen ombuigen - al ziet ze her en der tekenen van groei. Wat wél is veranderd, is hoe de kerk over zichzelf praat. In het document 'Kerk 2025, waar een Woord is, is een weg', legden Van den Broeke en de toenmalige scriba Arjan Plaisier in 2015 hun visie neer. Ledenverlies is een gegeven, zeiden ze. Kijk vooral wat er wél is, wat er kan, koester de traditie maar bedenk ook nieuwe vormen - de pioniersplekken zijn er een sprekend voorbeeld van. "We hebben onszelf bevrijd uit de overlevingsstand", noemt de preses dat.

In dit afscheidsgesprek betekent dat, dat Van den Broeke zich niet van de wijs laat brengen door sombere vragen over de toekomst - als de neergang zich in dit tempo voortzet dan is de PKN over een paar jaar tóch kleiner dan de KNVB, de voetbalbond, waarvan de PKN op haar website nu nog een tikje triomfantelijk meldt dat ze die overtroeft in ledental (1.850.000 miljoen protestanten tegenover 1.2 miljoen voetballers). "We hebben flink gesnoeid in de organisatie hier in Utrecht. We moeten nuchter zijn, er zijn zorgen over de bestuurskracht en over de menskracht. Maar het heeft geen enkele zin dat we ons richten op het beeld van een zinkend schip", zegt Van den Broeke beslist. "Het gaat erom: hoe willen we kerk zijn?"

Het PKN-bestuur doet daarbij een beroep op het kerkvolk zelf. Zoals zijzelf openhartig vertelt over de rust die het geloof haar brengt, zo zouden gemeenteleden veel helderder naar voren moeten brengen wat het geloof voor hen betekent. Van den Broeke: "Omdat het maatschappelijk niet meer vanzelfsprekend is dat je naar de kerk gaat, is het belangrijk dat je je bewust bent van je identiteit. Wat betekent het geloof voor de gemeenschap, maar ook voor je eigen leven. Deze tijd vraagt van ons allemaal dat we niet alleen naar de kerk gaan omdat dat goed is en gezellig. We moeten ook durven zeggen wat we daaraan inhoudelijk beleven."

Lees verder na onderstaande afbeelding.

Karin van den Broeke. © Werry Crone

Is het voor mensen die misschien al jaren naar de kerk gaan uit gewoonte, niet een te grote opgave dat ze nu ineens naar buiten moeten komen met hun innerlijke geloofsbeleving?

"We moeten mensen niet overvragen, en we leggen niets op. Maar als mensen niet zelf kunnen verwoorden wat het geloof met hen doet, dan kan dat de kerk van binnenuit uithollen. Ik herken wel hoe voorzichtig gemeenteleden zijn, en hoe weinig ze gewend zijn daarover te praten. Maar dat je er toch iets van oefent, dat lijkt me niet zo gek. Het hoeft niet één type grote woorden te worden, het moet niet zo zijn dat er een lesje wordt opgedreund. Het gaat om eigen woorden. Ik vind het heel ontroerend te horen waar mensen bang voor zijn, waardoor ze zich getroost voelen. Ik ben blij dat ik deze vijf jaar af en toe kon blijven preken. Dat is een moment dat je jezelf moet uitspreken."

De synode - de 74 vertegenwoordigers uit het land die het bestuur van de kerk vormen - keurden Kerk 2025 vorig jaar september officieel goed. Voor voorzitter Van den Broeke was dat de meest gedenkwaardige van alle synodevergaderingen die ze heeft geleid: daar werden de lijnen uitgezet voor de verdere toekomst van de kerk.

De meest emotionele synodebijeenkomst was die in november. De synode sprak over de verschillende behandeling van hetero- en homoparen bij het trouwen in de kerk. Het huwelijk tussen man en vrouw wordt ingezegend, dat tussen homo's kan worden gezegend. Een subtiel verschil, dat bij de oprichting van de PKN nodig was om de orthodoxe vleugel - ongeveer twintig procent - binnenboord te houden. Een deel van de synode bleek bij de vergadering af te willen van dat onderscheid.

In de kerk zijn we aan elkaar gegeven en met elkaar verbonden, ook al ben je het niet met elkaar eens

Als voorzitter van de vergadering stelde Van den Broeke zich neutraal op, maar zij hoort ook bij die groep: "Dit was de moeilijkste synode. Het raakt mij persoonlijk. Opkomen voor gelijke rechten is voor mij zo eigen aan geloven, aan mijn denken over de kerk en aan mijn beeld van God. Ik zou willen dat de hele kerk dat zo zou zien, maar dat is niet zo."

Als er tijdens de synode was gestemd, was het onderscheid vermoedelijk opgeheven. Maar zo ver liet u het niet komen; verzoeken om de kerkorde in die richting te veranderen weigerde u te behandelen, uit angst de behoudende vleugel van u te vervreemden of zelfs de kerk uit te jagen. Heeft u ook aan deze beslissing nooit getwijfeld?

"Nee, ik ben daar blij om. Maar er is wel huiswerk blijven liggen. We hadden geen juridisch gesprek maar een gesprek op existentieel niveau, van hart tot hart. Iedereen wist dat er verschillende posities zijn. In de synode wilden we ervaring opdoen met zo'n gesprek, en de kerkorde zo laten. Maar we hebben onvoldoende verantwoord waarom we de regels wilden handhaven. Hoe ben je kerk, gegeven die onenigheid, daar hadden we over willen praten. Ervaar je die eenheid als iets wat wezenlijk is? Dat gesprek is er niet geweest, maar dat had wel gemoeten."

Net als voor andere voorstanders van het afschaffen van onderscheid, vindt u toch zwaarder tellen dat behoudende leden en gemeenten zich niet afscheiden. Waarom gaat de eenheid van de kerk voor het principe van gelijke behandeling?

"Een definitieve breuk zou heel pijnlijk zijn. In de kerk zijn we aan elkaar gegeven en met elkaar verbonden, ook al ben je het niet met elkaar eens. Je weet je één in Christus. Het is mooi dat je die eenheid actief zoekt, ook als het niet zo makkelijk gaat. Je laat elkaar niet los. En het mooie is ook dat het gesprek nu wel doorgaat. Als we het op de spits hadden gedreven, was het praten gestopt."

De PKN heeft bijzondere betrekkingen met een aantal zelfstandige, orthodoxe protestantse kerken. Er is met onder andere de vrijgemaakte en de christelijk gereformeerde kerk een vijf-kerken-overleg. Met het oog op die eenheid van christenen: zou het goed zijn als zij zich aansluiten bij de PKN?

"De wens tot meer eenheid is er zeker, ik zie dat veel mensen verlangen naar meer zichtbare eenheid. Er ligt nog wel een opdracht op het protestantse erf. Maar het is best moeilijk. Als het concreet wordt, dan schrikken mensen ervoor terug. Laat ik zeggen: de geest waait."

In een deel van de PKN-gemeentes mogen vrouwen geen dominee zijn en kunnen homo's niet trouwen. Mochten de orthodoxe protestanten zich aansluiten, dan groeit die flank flink. Moeten alle discussies over vrouwen en homo's dan weer opnieuw gevoerd worden?

"Nee. Onze synode heeft duidelijk uitgesproken dat zoeken naar eenheid alleen kan met behoud van onze eigen identiteit. De ruimte die we hebben voor homoseksuele relaties en de vrouw in het ambt willen we niet opofferen."

Als het om vrouwen gaat: de PKN heeft een tweehoofdige leiding. U was de eerste vrouwelijke voorzitter van de synode, de scriba is een man. Moet uw opvolger ook een vrouw zijn?

"Daar ga ik niet over. Dat is aan de synode."

Lees ook:

Op elke postcode een PKN-gemeente, dat is straks verleden tijd. De kerkelijke kaart van de Protestantse Kerk in Nederland gaat 'open plekken' laten zien nu de kerk krimpt. Mensen die in die gebieden toch willen samenkomen, moeten straks verder kunnen als huisgemeente onder de PKN-vlag.

Deel dit artikel

In de kerk zijn we aan elkaar gegeven en met elkaar verbonden, ook al ben je het niet met elkaar eens