Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Soennieten en sjiieten zijn vergeten wat hen bindt'

Religie en Filosofie

Marije van Beek

Petra Sijpesteijn: 'Die haat hóéft er niet te zijn.' © Marcus Reichmann

'De tweedeling tussen de grote islamitische stromingen is pas recentelijk zo scherp aangezet, als gevolg van politieke tegenstellingen', zegt hoogleraar Petra Sijpesteijn. 'Soennieten en sjiieten lijken meer op elkaar dan ze zelf denken.'

Het is een van de grootste misverstanden over de islam, zegt ze: dat de twee grote stromingen, het soennisme en sjiisme, aartsvijanden van den beginne zijn. Petra Sijpesteijn is nu tien jaar hoogleraar Arabisch en islamitische geschiedenis aan de universiteit van Leiden. Onder de studenten die haar colleges volgen zijn heel wat moslims, vertelt ze. "En eigenlijk kwam ik door hen op dit nieuwe inzicht. Ik merkte in gesprek met hen pas hoe diep het zit."

Lees verder na de advertentie

Ja, er zijn de burgeroorlogen in Irak en Syrië, waar soennieten en sjiieten elkaar naar het leven staan, en elkaars moskeeën opblazen. En waar de soennitische terreurbeweging IS sjiieten - ketters, in hun ogen - genadeloos onthoofdt. En ja, Saudi-Arabië, het land van de soennitische theocraten, en Iran, het land van de sjiitische theocraten, vechten hun politieke tegenstellingen uit door oorlogen in buurlanden op te stoken. Sinds begin deze eeuw heeft dat geleid tot sektarisch geweld, waarbij moslims zich meer en meer terugtrekken op hun soennitische of sjiitische identiteit.

De oorsprong van de twee stromingen komt voort uit een verschil van inzicht over de opvolging van de profeet Mohammed. Toen hij stierf, was hier verwarring over. Sjiieten geloven dat Ali, de neef en schoonzoon van Mohammed, en zijn afstammelingen de gemeenschap moeten leiden. Soennieten, nu wereldwijd de grootste groep, denken daar anders over. Zij wilden niet per se een familielid maar een vroom en wijs persoon aanwijzen als leider - dat werd destijds Abu Bakr.

Kijk, je kon je kop verliezen omdat je tot de ene of de andere stroming behoorde. Vervolging en bestrijding kwam voor

Maar vraag je soennieten of sjiieten van nu naar hun geschiedenis, zegt Sijpesteijn, dan vergroten ze dit conflict enorm uit. "Ze voelen en uiten de tegenstellingen scherper. Ze geloven dat ze elkaar vanaf de dood van de Profeet hebben bevochten op leven en dood. Dat overschaduwt de lange momenten van vreedzame samenleving tussen sjiieten en soennieten overal in de islamitische wereld. Én de vele punten van overlapping en gedeelde waarden onderling. Daarmee doen ze de geschiedenis geen recht."

De tekst gaat verder onder de foto

© marcus reichmann

Hoe zit het dan wel, in de begintijd van de islam?

"Niet twee, maar een hoop verschillende groepen discussieerden toen over de vraag wie na Mohammeds dood de meest logische opvolger zou zijn. Onder degenen die geloofden dat de leider gezocht moest worden in de bloedlijn, leefden uiteenlopende ideeën. Er was niet één logische afstammingslijn. Dat zou je nu misschien kunnen denken, omdat, als het nu over sjiisme gaat, we aan één groep denken: de vorm van sjiisme die in Iran de staatsgodsdienst is geworden, en die nu wereldwijd de meeste aanhangers heeft. Zij zochten het geestelijk leiderschap in de lijn van Mohammeds dochter Fatima en haar man Ali, die ook een neef was van de Profeet. Omdat ze geloven dat er in totaal twaalf imams uit dit geslacht zijn voortgekomen, heten ze wel de 'twaalver sjiieten'. Wilde je in die begintijd uitgaan van afstamming, dan kon je de lijn ook heel anders trekken. Mohammed had namelijk geen zonen, dus er was niet één logische, voor de hand liggende nakomeling waarover iedereen het eens was. Nee, er waren verschillende opties, en dus ook allerlei groepen. Ook Aïsha, de jongste vrouw van de Profeet, had zo haar eigen kandidaat waarvoor ze campagne voerde. In de eeuwen daarna bleef die verscheidenheid, en het liep allemaal door elkaar. Groepen zochten toenadering tot elkaar als dat zo uitkwam. Zo was het eeuwenlang."

Ali is toch gedood door zijn tegenstanders? Hoe rijmt u dat met het idee dat ze elkaar niet op leven en dood bevochten?

"Pas als de derde opvolger van Mohammed vermoord wordt, komt Ali aan de macht. Hij regeert een tijd, maar een tegenstander vindt dat hij de moordenaar van de vorige kalief had moeten vervolgen. Er volgt een oorlog, Ali wordt vermoord en zijn tegenstander wordt vervolgens de nieuwe kalief. Hij stichtte ook de Umayyaden-dynastie: zij vormen het begin van wat we nu de soennieten noemen. Ali's dood had dus niet alleen te maken met de verschillende ideeën over de bloedlijn, maar ook met toeval, het functioneren van Ali als leider, en de politieke ambities van zijn tegenstanders. Kijk, je kon je kop verliezen omdat je tot de ene of de andere stroming behoorde. Vervolging en bestrijding kwam voor. Maar hoewel dat wel degelijk gebeurde, was dat niet zo systematisch en niet zo absoluut. Er bestond ook veel overlap, en er was groot respect voor elkaar. Eeuwenlang deelden ze veel met elkaar - men probeert dat nu te verdoezelen, maar je ziet dat nog steeds terug."

Waaraan zie je dat dan, bijvoorbeeld? 

"Binnen het soennisme zijn er ideeën en religieuze gebruiken die sterk overeenkomen met sjiitische denkbeelden. Neem het idee dat je via de bloedlijn iets van wijsheid of inzicht kunt erven. Door heel de islamitische wereld heen zijn er moslims te vinden die zeggen dat ze afstammen van de Profeet. Dat is ook terug te vinden in namen: als iemand Sayyid of Sharif in zijn naam heeft, betekent dat dat hij afstammeling is van Mohammed. Of zegt te zijn, natuurlijk. Niet geheel toevallig kozen migranten in hun land van aankomst vaak die naam. Dat levert je overal ter wereld in de islamitische gemeenschappen respect op. Of het idee dat je de familieleden van Mohammed moet eren. Veel moskeeën zijn om die reden naar hen vernoemd: neem de beroemde Imam Husein-moskee in Egypte, waar het soennisme de staatsgodsdienst is. De moskee kreeg die naam natuurlijk om de kleinzoon van Mohammed en zoon van Ali en Fatima te herdenken. Maar vraag je een Egyptenaar nu waarom die moskee zo heet, dan krijg je vermoedelijk niet dat antwoord. Blaast IS of Al Qaeda nu graven van familieleden van Mohammed op in Syrië, dan worden dat 'sjiitische heiligdommen' genoemd. Maar die zijn ooit gemaakt door zogenaamde soennitische leiders, ook al onder de Umayyaden, de grondleggers van de soennitische islam. Eeuwenlang bezochten soennieten die graven ook samen met sjiieten. Totdat iemand zei: Dit zijn niet onze helden, dit zijn sjiitische helden. In de twintigste eeuw gaan er vooral nog Iraanse pelgrims daar op bezoek. Maar er was geen sprake van dat de lokale bevolking die graven kapot zou gaan maken."

Ook niet-is­la­mi­ti­sche studenten vinden het lastig om in te zien dat er in het verleden niet dezelfde scherpe lijnen bestonden

Op vakantie in het noorden van het soennitische Marokko bezocht Sijpe-steijn het pelgrimsstadje Moulay Idriss. Daar staat het mausoleum van Idris de Eerste (745-791), de grondlegger van de Marokkaanse staat. Hij stichtte een rijk, dat min of meer de grenzen van het huidige Marokko aannam, vertelt Sijpesteijn. "Ik bedacht me plots dat ik hem uit een andere context kende, als volger en afstammeling van Ali. Nu zouden we zeggen dat hij een sjiiet was - behalve dan dat hij in de achtste eeuw leefde, toen die term nog niet bestond. Hij kwam naar Marokko omdat hij weggejaagd werd uit Syrië, vanwege zijn 'verkeerde' ideeën over het leiderschap. In Marokko was hij welkom. De ideeën waar hij voor stond, en die we nu onder het sjiisme scharen, waren veel wijder verspreid.

"Nog zoiets: een bekende Marokkaanse familienaam is 'Alawi', letterlijk: afstammeling van Ali. De Marokkaanse koninklijke familie heet ook zo. Dat zijn natuurlijk geen sjiieten. Maar ze baseren hun politieke legitimiteit op het feit dat ze van Ali en Fatima afstammen. Al sinds de Middeleeuwen is het sjiitische erfgoed helemaal soennitisch gemaakt in Marokko. De weinige sjiieten die er nu nog zijn kunnen niet openlijk hun geloof belijden. Ze worden getolereerd, maar ook gediscrimineerd, en leven in het geheim. In Moulay Idriss zag ik ook een winkeltje met nootjes en delicatessen met de naam 'Alawi' erop. Maar toen ik ernaar vroeg, zeiden ze: 'Nee, nee, we hebben niets met het sjiisme te maken. We stammen gewoon af van Ali, en verder niks.'"

Onder uw studenten moeten best wat moslims van Marokkaanse komaf zijn. Hoe reageren zij als u hun dit vertelt?

"Ze kunnen dat soms niet goed accepteren. Dan zeg ik: Maar jongens, Abu Hanifa (699-767), de grondlegger van een soennitische islamitische rechtsschool, citeerde gewoon twee van de twaalf imams, en zei er niet iets bij als 'die stomme sjiitische imams' of 'dit zijn sjiitische denkers maar in dit geval kunnen we ze volgen'. Ze werden gerespecteerd voor wie ze waren. Die indeling in sjiisme en soennisme fungeerde toen gewoon niet zoals dat nu het geval is. Toen iemand bij ons kwam lesgeven over sjiitisch recht, kon dat volgens onze soennitische moslimstudenten niet, want 'die horen in het andere kamp'. Ze zeiden niet: sjiieten zijn ongelovigen, zoals IS het zou zeggen. Ze vonden wel dat we het niet door elkaar moeten gaan gooien.

"Ook niet-islamitische studenten vinden het lastig om in te zien dat er in het verleden niet dezelfde scherpe lijnen bestonden tussen sjiieten en soennieten. Ik denk omdat ze continu op het journaal horen over de vijandigheden in Syrië, Saudi-Arabië, Jemen, noem maar op."

Waar komt het misverstand over die absolute tweedeling dan vandaan?

"Het ontstaat pas in de zeventiende eeuw, als het Ottomaanse rijk en de Safawieden, een Iraanse dynastie, politiek gezien tegenover elkaar staan. Die twee wereldmachten vochten hun strijd ook op religieus gebied uit. En de huidige staten in het Midden-Oosten die grotendeels op deze twee rijken teruggaan, hebben de polarisatie alleen maar bevorderd. Met als hoogtepunt de islamitische revolutie in Iran in 1979, dat dan natuurlijk een echte religieuze sjiitische staat is, en een machtige staat bovendien. Vanaf dan wordt het sjiisme helemaal taboe voor soennieten.

Sommigen gingen zelfs zo ver dat ze hoopten op de herrijzing van het kalifaat onder leiderschap van Khomeini

"Overigens heeft die revolutie van Iraanse theocraten een enorme rol gespeeld voor de politieke islam in het algemeen. Ook soennieten dachten toen: het kan. Soennitische aanhangers van de politieke islam zoals de Moslimbroeders liepen nog weg met de leiders van de islamitische revolutie in Iran. Dat het om sjiitische denkers ging, was toen kennelijk nog niet zo belangrijk. Sommigen gingen zelfs zo ver dat ze hoopten op de herrijzing van het kalifaat onder leiderschap van Khomeini! Er loopt een directe lijn van de revolutie in Iran naar de opkomst van IS. Maar het gaat soms hard - intussen maakt IS sjiieten af."

Waarom wilt u dit misverstand ontzenuwen?

"Ik zie hoe dat bipolaire beeld alles overschaduwt, en dat gaat me aan het hart. Als historicus, die ziet dat de geschiedenis wordt vervalst. Maar ook als mens. Meer kennis kan vijandigheden in de toekomst voorkomen. Een sjiitische terrorist die zich opblaast in een moskee van soennieten, zegt dat hij dat doet 'omdat zij in de zevende eeuw Hussein al hebben vermoord'. Het gevaar is dat we gaan denken dat het dus onvermijdelijk is dat soennieten en sjiieten elkaar naar het leven staan.

"Er zijn wonden geslagen, groepen uitgemoord, tombes vernietigd - dat kun je moeilijk weer terugdraaien. Toch geloof ik wel dat het nog goed kan komen, en het besef dat 'we tenslotte allemaal moslims zijn' de boventoon kan gaan voeren. De huidige kloof is ontstaan doordat in het Midden-Oosten bepaalde zekerheden zijn weggeslagen, zoals vrede, veiligheid en staatsstructuren. Daarom is men teruggevallen op sektarisme, en religieuze identiteiten die daarvoor niet zo belangrijk waren. Dat patroon zien we door de geschiedenis heen. Er waren vaker momenten dat sektarisme tot moordpartijen leidde, maar dat ebde dan ook weer weg, en dan leefden mensen weer vreedzaam samen. Die haat hóéft er niet te zijn."

Lees ook: Sjiitisch Iran is de aartsvijand van soennitisch IS

De terreurbeweging Islamitische Staat had Iran al langer op de korrel. IS wil het land terugbrengen tot een soennitische staat en zou daartoe vaker aanslagen hebben geprobeerd te plegen.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel

Kijk, je kon je kop verliezen omdat je tot de ene of de andere stroming behoorde. Vervolging en bestrijding kwam voor

Ook niet-is­la­mi­ti­sche studenten vinden het lastig om in te zien dat er in het verleden niet dezelfde scherpe lijnen bestonden

Sommigen gingen zelfs zo ver dat ze hoopten op de herrijzing van het kalifaat onder leiderschap van Khomeini