Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

‘God heeft een relatie met de hele wereld, niet alleen met mensen’

Religie en Filosofie

Maaike van Houten

© Kwennie Cheng
Interview

Kerken doen zondag mee aan de klimaatmars. Een goede zaak, vindt predikant Trees van Montfoort, maar ze mist een theologische onderbouwing.

Op zoek naar goede boeken over een duurzame doordenking van de Bijbel, kon de milieubewuste theoloog, predikant en publicist Trees van Montfoort alleen Engelstalige publicaties vinden. Ze miste een verhaal voor Nederland en besloot daarom zelf maar een boek te schrijven over theologie, duurzaamheid en geloof. In ‘Groene theologie’ betoogt ze dat in de Bijbel niet de mens centraal staat, maar de relatie tussen God en de héle aarde, ook dieren en de planten.

Lees verder na de advertentie

Van Montfoort (62) vlooide vorige week de drukproeven door op de laatste foutjes. De officiële presentatie – met prinses Irene – is pas in mei, maar over anderhalve week ligt ‘Groene theologie’ al in de winkel. Vanwege de grote belangstelling heeft de uitgeverij de verschijningsdatum vervroegd. “Kennelijk is er behoefte aan”, constateert Van Montfoort met voldoening.

De beweging van groene kerken verwelkomt continue nieuwe kerken, moskeeën en synagoges die in de weer zijn met zonnepanelen en andere duurzame dingen. Kerken doen zondag mee aan de klimaatmars, er is een christelijk klimaatlied geschreven, er is een speciaal ‘groen’ gebed. Waarom is er nog groene theologie nodig, het loopt toch prima zo?

“Ja en nee. De groene kerkenactie is heel praktisch gericht. Er is een gereedschapskist voor groen kerkbeheer. Dat is heel belangrijk, maar het blijft vaak iets voor een klein groepje. Als de zonnepanelen op het dak liggen, komt er hoogstens nog fair-tradekoffie en dan stopt het. Zelden werkt het door naar de hele geloofsgemeenschap en het verandert de theologie nog maar weinig. Er is geen plek voor groene theologie in de dienst, in de liturgie. Ik zie wel beweging. De klimaatmars begint en eindigt met een kerkdienst. Ik vind het heel goed dat die demonstratie er is en dat kerken meedoen. Maar er is ook behoefte aan theologische onderbouwing in de Nederlandse context. Het gaat niet alleen om doen, maar ook om denken.”

De Bijbel geeft geen antwoorden op de ecologische crisis waarin we nu verkeren

De Bijbel is geschreven in een tijd waarin milieuproblemen niet bestonden. Welke betekenis kan dat boek hebben voor de hedendaagse ecologische kwesties?

“De Bijbel geeft geen antwoorden op de ecologische crisis waarin we nu verkeren. Nu gaat het vaak zo: of we weten niet wat we met de problemen aanmoeten en kijken dan in de Bijbel wat we moeten doen. Dat is moeilijk te vinden. Of we weten precies wat we moeten doen, we vinden dat we minder moeten vliegen, of minder vlees moeten eten. En dan kijken we in de Bijbel of we teksten kunnen vinden die onze overtuiging bevestigen. Dan neem je de Bijbel ook niet serieus. Je kunt niet zomaar in de Bijbel zien hoe te handelen. Je moet kijken naar het hele beeld, hoe de Bijbel het plaatje van God en de wereld neerzet.”

Is dat plaatje dan wel eenduidig?

“Nee, het verschilt. Duidelijk is dat de mens in de Bijbel nooit buiten de schepping staat. Dat is een heel ander wereldbeeld dan het huidige. In de moderniteit staat de mens centraal en dat is in de moderne theologie niet anders. De natuur is een gebruiksvoorwerp, een hulpbron die niet op moet raken. Maar het is een degradatie van dieren en planten om hen als hulpbron te zien en niet als medeschepselen. In dit denken is God op de achtergrond geraakt, of hij wordt niet meer gezien boven mensen maar ín mensen. Als God in de mens zit, dan is de mens schepper geworden, dan wordt hij een absolute heerser over de schepping. Dan mist er iets heel wezenlijks: de mens is schepsel, maar ook medeschepsel met anderen, met planten en dieren. We zijn deel van het ecosysteem. God heeft een relatie met de hele wereld, en niet alleen met mensen.”

Trees van Montfoort (1956). © x

Gelovigen zien de Bijbel vaak als het verhaal van God met mensen. Zitten zij fout?

“Je bent altijd mens, maar het maakt wel uit of je de mens ziet als onderdeel van de wereld, of als boven de wereld, of erbuiten. In het verhaal van Job, die wil weten waarom hij zo moet lijden, laat God hem wilde dieren zien en twee monsters, in de moderne vertaling een krokodil en een draak. Dat doet God om Job te doen beseffen dat het niet om hem draait, maar dat hij deel is van een groter geheel. Het gaat in de Bijbel ook vaak om levende wezens, mens en dier worden samen genoemd. Over de stad Nineve zegt God dat dat een stad is van mensen en dieren, maar in de preek wordt dat laatste vaak genegeerd. God sluit ook niet alleen een verbond met Noach, maar met alle levende wezens. Ook de dieren hebben de zondvloed overleefd, ook zij komen uit de ark te voorschijn. En de regenboog staat voor een band met de hele aarde, niet alleen met mensen.”

Hoe verhoudt zich dat tot de christelijke gedachte dat de mens de kroon is van de schepping?

“Dat staat niet in de Bijbel.”

En dat de mens zal heersen over de dieren en de aarde, is dat ook geen Bijbels beeld?

“Ja, dat staat er wel. Dat is inderdaad een lastige tekst. Die moet je niet uit de weg gaan, dat is te makkelijk. Er zijn hele discussies over. Wat versta je onder de mens, is dat iedereen, of is dat alleen een man? Sommigen zeggen: dit is een voorbeeld van mannelijke arrogantie, weg ermee.

“Ik kijk naar de context. God schiep eerst het land, het water, de zon, de dieren en dan pas de mens. Dat is de dominante soort en die moet dus zorgen voor de aarde. Het verhaal is geschreven aan het eind van de periode dat het volk Israël in Babylon in ballingschap zat. Je kunt de tekst ook zien als bemoediging om de grond opnieuw te bebouwen. Je kunt het, zegt God. Zo heb ik het uitgelegd.”

Bij de klimaatmars gaan mensen de straat op voor stevige maatregelen om opwarming van de aarde tegen te gaan en de aarde leefbaar te houden. Wie anders dan mensen kunnen voor het leven van planten en dieren opkomen?

“Mensen hebben een verantwoordelijkheid, daarin verschillen ze van planten en dieren. Maar verantwoordelijkheid is iets anders dan denken dat je alles ­onder controle hebt, dat je er boven staat.

“Het is belangrijk om te beseffen dat we het niet helemaal in eigen hand hebben. Het klimaat is een systeem dat te groot is om te bevatten. Het betekent niet dat je niets moet doen, maar je moet wel je beperkingen zien.”

U wilt met uw boek ook mensen buiten de kerk bereiken. Wat kunnen zij hebben aan groene theologie?

“Veel mensen denken dat het christendom de milieuproblemen heeft veroorzaakt. Deels is dat ook wel zo, door de mens zo boven de schepping te stellen en de aarde als gebruiksvoorwerp te zien. Maar er zijn in het christendom ook veel andere bronnen te vinden om ecologischer met de aarde om te gaan. In de milieubeweging is er veel sympathie voor het boeddhisme, met zijn respect voor alle levende wezens. Maar je kunt het dus ook dichter bij huis zoeken.”

Groene Theologie, Trees van Montfoort, uitgeverij Skandalon, 320 pagina’s, 27.50 euro

Klimaatlied

Theoloog en dichter André Troost maakte een klimaatlied, dat gezongen kan worden bij de demonstratie en in kerkdiensten. Afgelopen zondag gebruikte Trees van Montfoort al het klimaatgebed dat dominee Nynke Dijkstra heeft geschreven. In het gebed staat dat de schepping kreunt, in het lied huilt de schepping. “Het is heel goed dat de schepping geen ding is, maar een subject. De schepping laat weten dat het zo niet langer gaat”, reageert Van Montfoort. “Het lied spreekt over Gods werk, het is dus niet van mensen. Vanuit de groene theologie is dit een mooi lied en een mooi gebed.”

Kyrieleis, heb medelijden, de schepping klaagt, de aarde huilt – akkers en weiden: straks woestijnen, het voedsel schaars, de grond vervuild.

Kyrieleis, heb medelijden, de schepping kreunt, de aarde vraagt: gun ons de tijd nog te vermijden dat al wat leeft wordt weggevaagd.

Kyrieleis, heb medelijden, de schepping schreeuwt, de aarde zucht – hoe konden wij zo bruut ontwijden uw werk: het land, de zee, de lucht? Kyrieleis, heb medelijden, de schepping roept, de aarde smeekt – dit is toch niet het eind der tijden, nu hebzucht wereldwijd zich wreekt? Kyrieleis, heb medelijden, de schepping bidt, de aarde hoopt op U, op ons – een jaargetijde dat al ons vuil in schoonheid doopt.

André F. Troost

Lees ook:

De PKN doet mee aan de klimaatmars: wordt de kerk een politieke club?

De klimaatmars in Amsterdam begint en eindigt met een kerkdienst. De scriba van de Protestantse Kerk in Nederland, René de Reuver, zegt in een vraaggesprek met Trouw dat de zorg voor de schepping hoort bij de protestantse én de katholieke traditie.

Zonnepanelen en fairtradekoffie, maar wél gewoon het vliegtuig in

Duurzaamheid is voor te veel christenen nog ‘iets leuks voor erbij’, vindt Koos van Noppen. Hij schreef een pamflet dat gelovigen oproept om hun leven te beteren.

Deel dit artikel

De Bijbel geeft geen antwoorden op de ecologische crisis waarin we nu verkeren