Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Door op de gracht te applaudisseren, bevestig je jezelf als mens'

Religie en Filosofie

Leonie Breebaart

Amsterdammers eren burgemeester Van der Laan met een applaus, afgelopen woensdagavond, voor de ambtswoning. © ANP

Waarom staan mensen minutenlang te klappen en te zingen voor het huis van een zieke burgemeester? 'Door te rouwen, bevestig je jezelf als mens', denkt René ten Bos.

Het hield maar niet op. Minutenlang klonk op de lantaarn-verlichte, volgepakte Keizersgracht afgelopen woensdag een ovatie voor burgemeester Eberhard van der Laan. Zo'n duizend Amsterdammers stonden aan de gracht voor zijn woning, dicht opeengepakt, saamhorig als tijdens een festival.

Lees verder na de advertentie

Nadat het geklap minutenlang had aangehouden, hief de verzamelde menigte 'Aan de Amsterdamse grachten' aan. Zou de zieke burgemeester op het witte balkon verschijnen? Uiteindelijk ging alleen de voordeur open en kwam niet Van der Laan zelf naar buiten, maar zijn vrouw Femke met de kinderen. Ze bedankte de aanwezigen en vroeg hen nu maar weg te gaan.

Zowel de burgemeester als 'Appie' symboliseren Amsterdam als stad van lieve inwoners

Het was niet de eerste keer dat Amsterdammers massaal meeleefden met een geliefde stadsgenoot, als ware het een rouwritueel. Nog geen twee maanden geleden hielden Ajacieden in de Johan Cruijff Arena een emotioneel eerbetoon voor voetbaltalent Abdelhak Nouri - beter bekend als Appie. Een jaar na zijn verrassende debuut bij Ajax was de jonge voetballer tijdens een oefenduel in Wenen op het veld ineengestort. Vijf dagen later werd bekendgemaakt dat hij ernstige en blijvende hersenschade had opgelopen. Op 3 augustus werd de wedstrijd Ajax-Nice stilgelegd, precies in de 34ste minuut: een verwijzing naar Nouri's rugnummer. Supporters ontrolden een gigantisch spandoek, de 52.000 aanwezigen gaven de in coma verkerende voetballer een staande ovatie. De familie van Nouri toonde zich ontroerd, zoals op de camerabeelden te zien was.

De tekst gaat verder onder de video.

Lag het aan de persoonlijkheid van déze jonge voetballer, van déze burgemeester, dat Amsterdam hen zo massaal huldigde? Dat speelde zeker een rol. Nouri stond bij Ajax bekend als een bijzonder sympathieke jongen. Van der Laan was geliefd omdat hij op cruciale momenten rustig en beslist wist op te treden én omdat hij zijn liefde voor de stad en alle Amsterdammers daarin zo warm wist uit te drukken. Dat bleek opnieuw uit zijn afscheidsbrief, waarin hij bekendmaakte geen burgemeester meer te kunnen zijn van 'de mooiste en liefste stad van de wereld'.

Burgemeesterseffect

Natuurlijk dankt Van der Laan zijn populariteit ook aan het 'burgemeesterseffect'. Zijn voorganger Job Cohen werd pas echt geliefd nadat hij van Haags politicus een Amsterdamse burgemeester geworden was. Maar dat Van der Laan ziek werd en zijn verdriet liet zien, versterkte de band met zijn publiek. Net als de sinds zijn ziekte zo geliefde Denker des Vaderlands René Gude, raakte de burgemeester daarmee een gevoelige snaar. Het ontroerendste moment was waarschijnlijk zijn optreden in het VPRO-programma 'Zomergasten'. Bij de beelden van Nouri hield de burgervader het niet droog. Van der Laan kende hem zelf, deze jongen uit Geuzenveld, een jongen die als voetballer 'eigenlijk nog moest doorbreken', maar die al zoveel had betekend als rolmodel. Nouri's aftocht greep hem zichtbaar aan. "Wat hoopt u?", vroeg de interviewster daarop. "Dat Amsterdam de lieve stad blijft die het is."

Zowel de burgemeester als 'Appie' symboliseren Amsterdam als stad van lieve inwoners. Maar dat verklaart nog niet de massaliteit van het rouwbeklag. Niet alleen bij de burgemeester, ook bij het huis van Nouri verzamelde zich na het bericht van zijn hersenletsel een massa Amsterdammers om medeleven te betuigen. Toch maken de beelden van zulke bijeenkomsten tegenstrijdige gevoelens los, als kijker schipper je tussen ontroering en ongemak.

Want zonder af te willen doen aan de oprechte gevoelens van de toegestroomde mensen, vraag je je af of ze daar stonden om de getroffenen te helpen, of vooral om samen te zijn. Om deel uit te maken van een spontaan ritueel van verbondenheid - boven alle vaak benoemde tegenstellingen.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

De rouwende vader van Abdelhak Nouri, tussen de toegestroomde fans van de voetballer, afgelopen juli. © ANP

De huidige Denker des Vaderlands, René ten Bos, vindt de vraag 'voor wie staan we daar precies?' niet zo vreemd. Voor één van zijn boeken, 'Stilte, geste, stem' (2011) heeft hij rouwrituelen bestudeerd - destijds waren dat vooral stille tochten. Telkens bleek dat rituelen zich al snel los zingen van de oorspronkelijke inhoud of aanleiding. "Bij feestdagen zie je dat ook. We hebben vaak geen idee meer waar die over gaan. Mensen komen gewoon graag samen. We zijn geen individualisten, of veel minder dan we denken."

Eén volk

Zelf vraagt hij zich ook weleens af waarom hij aan zo'n ritueel in een stadion meedoet. "Er is altijd wel een minuut stilte voor een of andere overleden voetbalbestuurder. Meestal heb je geen idee wie dat is. Dan sta je met zo'n duizend man stil te wezen en je denkt: voor wie doe ik dit eigenlijk? Maar je kunt je er ook niet aan onttrekken."

Dat vooral ziekte en dood tot collectieve samenkomsten uitnodigen, is geen wonder: rouw verbindt. Tijdens de herdenking van de MH17-ramp leek Nederland even één volk. Tijdens het verdriet om een geliefde burgemeester die aan longkanker lijdt, is Amsterdam even één geheel.

Ten Bos: "De dood is de grote gelijkmaker. Of je nou man bent of vrouw, arm of rijk, Marokkaan of Fries, we gaan allemaal een keer. Als je dan ook nog laat zien dat je pijn of verdriet hebt, en dat je daar moedig mee omgaat, dan maakt dat indruk." Al is Van der Laan heel lang kettingroker geweest, merkt Ten Bos op. Niet dat je dat nu moet benadrukken, maar helemaal niemand heeft het daarover. Alsof de burgemeester sinds zijn ziekte een heilige is. "Je zag zoiets ook bij Balkenende. Dat was geen populaire politicus, totdat hij iets aan zijn teen kreeg en in het ziekenhuis belandde. Het was best een gevaarlijke toestand, maar toch bleef hij geïnteresseerd in anderen. Dat vinden mensen mooi."

Of je nou man bent of vrouw, arm of rijk, Marokkaan of Fries, we gaan allemaal een keer

Massamedia

Dat we zulke momenten van kwetsbaarheid meekrijgen, is te danken aan de massamedia. "Toen ik Nouri ineen zag storten, wist ik meteen: dit is heel erg", herinnert Ten Bos zich. "Tegelijk dacht ik: waarom vind ik dat zo erg? Ik ken die jongen niet. Maar het was tragisch, zo'n talent. En toen las ik later in Vrij Nederland ook nog dat het zo'n lieve, leuke jongen was."

Steunbetuigingen

Ging het in de rituele verslagenheid om Nouri nog om die jongen zelf? Het is amper meer voorstelbaar, gezien de reacties die zijn plotseling uitvallen nog altijd losmaakt. Wat begon als een twitterstroom onder de hashtag #StayStrongAppie heeft zich uitgebreid tot een vloed aan steunbetuigingen van mensen die 'Appie' amper gekend kunnen hebben, onder wie stervoetballer David Beckham.

Hij was de enige niet: spelers van verschillende clubs in binnen- en buitenland droegen op zeker moment onder hun T-shirt een steunbetuiging aan Nouri. De kring rouwenden bestaat zeker niet alleen uit Amsterdammers die in de jongen uit Geuzenveld een ideaal rolmodel zagen.

Soms lijken mensen op zoek naar een symbool waar ze omheen kunnen staan. "Door te rouwen bevestig je jezelf als mens", legt Ten Bos uit. "Rouw is typisch iets dat de mens zichzelf toedicht. Dat klopt niet, want dieren rouwen ook, maar mensen voelen zich mens als ze stilstaan bij een overleden voetballer, als ze meedoen aan een stille tocht of samen op de gracht staan te applaudisseren." Er zit ook altijd een element van extase in, denkt hij. Maar dan een collectief ervaren extase die moeilijk in één verklaring te vangen is. "Mensen weten zelf vaak niet waarom ze daar staan."

Lees ook:
- De column van Stevo Akkerman: 
Eberhard, de beste premier die Nederland nooit heeft gehad.
- De Abel Herzberglezing van Eberhard van der Laan uit 2014: Sporen van de Tweede Wereldoorlog in Amsterdam.
- De recensie van Zomergasten met Van der Laan: Eberhard van der Laan ziet ondanks alles het beste in de mens.

Deel dit artikel

Zowel de burgemeester als 'Appie' symboliseren Amsterdam als stad van lieve inwoners

Of je nou man bent of vrouw, arm of rijk, Marokkaan of Fries, we gaan allemaal een keer