Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'De vervuiler betaalt' is in 2018 'de consument compenseert' geworden

Religie en Filosofie

Peter Henk Steenhuis

© EPA
Bubbelonië

We trekken ons terug in onze veilige bubbel. Verliezen we het vermogen elkaar te begrijpen en te bereiken? In een serie columns reist journalist Peter Henk Steenhuis langs de grenzen van onze taal op zoek naar de grenzen van onze werelden. Vandaag: de consument compenseert.

Enkele weken geleden schreef Leonie Breebaart dat het haar enorm begint te irriteren dat telkens opnieuw de consument de schuld krijgt van de ondergang van de planeet. 'De overheid schuift alle schuld op het bordje van de consument.'  En als de burger zijn buik nog niet van vol heeft van het overheidse gemoraliseer, dan doet het bedrijfsleven er nog een schepje bovenop.  

Lees verder na de advertentie
‘Consumeren naar behoefte’ betekent zelden ‘jouw behoefte’, maar meestal de behoefte die de leiders jou toestaan

“In Nederland is de uitstoot van CO2 vorig jaar toegenomen. Dat komt niet door ons, maar door de consument.” Dit zei bestuursvoorzitter Ben van Beurden van Shell op 22 mei, tijdens een aandeelhoudersvergadering waar kritische beleggers tevergeefs pleitten voor een duurzamere koers van het bedrijf. Op deze redenatie valt vermoedelijk wel wat af te dingen maar strikt genomen heeft Van Beurden een punt: als de consument de auto laat staan, de aangeschafte benzine niet opmaakt, neemt de uitstoot van C02 niet toe.

Niet gebruiker, maar verbruiker

Ook als we naar het woord ‘consument’ kijken, lijkt Van Beurdens uitspraak niet zo gek. Consumeren is ontleend aan het Latijnse cōnsūmere, dat ‘verbruiken, opmaken’ betekent. In de veertiende eeuw komen we in Nederland ‘consumpcie’ tegen in de betekenis van ‘vernietiging', 'oplossing’, ‘vertering’. Wij denken bij consument vooral aan gebruiker, maar oorspronkelijk was de consument eerder de verbruiker.

Karl Marx, net honderd jaar dood, was een van de scherpste criticasters van consumptie. Ongeremde consumptie, stelde hij, leidt tot een verspillingseconomie en tot ‘proletarisering van de mens’. Of in moderne taal: wij zijn een tot consument gereduceerde burger. En consument betekent hier: iemand die grondstoffen, producten verbruikt, vernietigt. Kortom: de aarde vernietigt.

De vragen die we ons moeten stellen zijn: waar gaat gebruik over in verbruik en waar wordt verbruik vernietiging? Volgens Marx lag de oplossing in collectivisering van de productiemiddelen als land, grondstoffen, gereedschap en fabrieken. Zo kon ieder lid van de maatschappij naar vermogen bijdragen aan het arbeidsproces en consumeren naar behoefte. Een eeuw na de dood van Marx weten we dat collectivisering geen appeltje eitje is en ‘consumeren naar behoefte’ zelden ‘jouw behoefte’ betekent, maar meestal de behoefte die de leiders jou toestaan.

Verantwoordelijkheid afschuiven

Daarom helpt Shell ons uit de brand. Via Shell Nederland kun je namelijk je CO2 compenseren: “Shell werkt over de hele wereld samen aan projecten die de uitstoot van CO2 compenseren. (…) Deze projecten genereren CO2-credits die worden gebruikt om de uitstoot van uw voertuig te compenseren.”

‘De vervuiler betaalt’  is in 2018 geworden: ‘de consument compenseert’. Maakt dit uit? Volgens de Amerikaanse politiek filosoof Michael Sandel wel. In zijn boek ‘Niet alles is te koop’ onderzoekt hij de morele grenzen van marktwerking. Door te compenseren overschrijd je zo’n grens. “CO2-compensatie is gebaseerd op een lofwaardige gedachte, namelijk om de schade die ons energieverbruik op de planeet aanricht te vergoeden en per persoon een prijs te betalen om die schade te vergoeden. (…) Maar compensatie brengt ook een risico met zich mee: namelijk dat mensen die hiervoor betalen verder alle verantwoordelijkheid voor klimaatverandering van zich afschuiven. 

Het gevaar is dat CO2-sommigen een pijnloze maatregel wordt, waarmee ze de fundamentele verandering in onze gewoonten, houding en levenswijze, die misschien nodig zijn om het klimaatprobleem aan te pakken, afkopen.” Met andere woorden: compenseren voorkomt dat we ons de vraag stellen waar gebruik verbruik wordt en consumptie vernietiging.

Deze redenatie geldt natuurlijk net zo goed voor luchtvaartmaatschappijen of reisorganisaties die de CO2-uitstoot van vliegtuigen deze zomer zeggen te compenseren. Maar het ‘gevaar’ waar Sandel over spreekt is voor olie- en luchtvaartmaatschappijen juist een mogelijkheid bij uitstek, want als automobilisten en toeristen schuldbewust het roer omgooien, is er binnen no-time geen vervuiler meer die betaalt noch een consument die compenseert.

Onder de titel 'Welkom in Bubbelonië' neemt Peter Henk Steenhuis wekelijks bij Trouw één woord onder de loep. Lees hier eerdere columns terug. Voor meer info: www.bubbelonie.nl.

Deel dit artikel

‘Consumeren naar behoefte’ betekent zelden ‘jouw behoefte’, maar meestal de behoefte die de leiders jou toestaan