'Darwin wordt steeds actueler'

religie en filosofie

Sebastien Valkenberg

Het betoog van Johan Braeckman over de nalatenschap van Darwin is zeer de moeite waard. Nu het Darwinjaar achter ons ligt, verschijnt alsnog de cd-box met zijn hoorcolleges.

Wie een goede introductie wil in de evolutietheorie kan niet om de recent verschenen cd-box heen van de Vlaamse filosoof Johan Braeckman. In vier hoorcolleges van elk ruim een uur geeft hij uitleg over het werk van Charles Darwin en diens intellectuele nalatenschap. Braeckman is als hoofddocent verbonden aan de Universiteit van Gent en houdt zich bezig met de wijsgerige antropologie, met name vanuit het perspectief van de evolutietheorie. Hij is echter niet alleen een kundig, maar - wellicht nog belangrijker - ook een bevlogen docent.

De vraag is alleen: komt de cd-box niet te laat? Het Darwinjaar hebben we achter de rug. In 2009 was het 200 jaar geleden dat de vader van de evolutietheorie werd geboren én 150 jaar geleden dat diens hoofdwerk, 'On The Origin of Species', verscheen. Het resultaat was een hausse aan publicaties over Charles Darwin. Toch kun je niet stellen dat de bijdrage van Braeckman aan actualiteitswaarde heeft ingeboet. Integendeel. Hij geeft juist aan dat de evolutietheorie, en dan voornamelijk het mechanisme van natuurlijke selectie, de laatste jaren alleen maar invloedrijker is geworden, ook buiten de biologie.

U noemt natuurlijke selectie het belangrijkste mechanisme uit de geschiedenis van de wetenschap en de filosofie. Kunt u dit mechanisme uitleggen?

"Dit mechanisme maakt ons duidelijk hoe je op een blinde en niet-doelgerichte manier vormen van ontwerp kunt krijgen. Ik moet dat nuanceren: het is dan geen echt ontwerp, hooguit ógenschijnlijk een ontwerp. Je krijgt dan ordening vanuit wanorde. Het is alsof de natuur allerlei vormen uitprobeert zonder vooropgezet plan. De organismen die het best zijn aangepast aan de omgevingsomstandigheden hebben een meer dan geiddelde kans om te overleven en zich voort te planten. Herhaal dit duizenden generaties lang en je krijgt al die schitterende adaptieve structuren die de natuur zo indrukwekkend maken, zoals vleugels, ogen, breinen, snavels, zweepstaartjes, enzovoort.

Evolutie is dus het gevolg van de niet-toevallige selectie van toevallige variatie."

Waarom is dit niet alleen in wetenschappelijk, maar ook in filosofisch opzicht belangrijk?


"Vóór Darwin waren er niet meer dan twee mogelijkheden om de orde te verklaren. De Griekse atomisten in de oudheid dachten dat de orde puur toeval was. Zij meenden dat het blinde botsen van atomen kon leiden tot een mens, een oog, een paard, een boom. Dit is niet de meeste succesvolle theorie gebleken, bijna niemand kon die accepteren. Het enige alternatief destijds hield in dat orde wél op van bovenaf, op een bewuste en intelligente manier gecreëerd moest zijn. Vormen van ontwerp zouden duiden op een 'Ontwerper', wat op het eerste gehoor niet onlogisch klinkt. Een uurwerk veronderstelt een uurwerkmaker, een oog veronderstelt een oogmaker. Darwin heeft een derde mogelijkheid aan de hand gedaan toen hij aantoonde dat stapje voor stapje steeds indrukwekkender structuren kunnen ontstaan zonder dat er een blauwdruk aan ten grondslag ligt."

Toch blijft er bij verschillende partijen grote weerstand tegen Darwin. Vanwaar deze weerstand?


"Eerst dit. In de wetenschap in het algemeen circuleren veel opvattingen die contra-intuïtief zijn. Galile¿ bracht reeds naar voren dat de wetenschap vecht tegen onze directe intuïtie, die zegt dat de aarde stil staat en plat is. Terwijl wij weten dat beide opvattingen fout zijn. Ik denk dat het met de evolutietheorie ook zo werkt. Het is contra-intuïtief als je uit iets chaotisch iets zeer ordelijks kunt krijgen. Een oog, om een klassiek voorbeeld te noemen, ziet er uit als een knap staaltje 'ontwerp' - máár tussen aanhalingstekens. Het is niet verwonderlijk dat men vóór Darwin dacht dat een oog was gemaakt door de oogmaker, zoals een horloge door de horlogemaker. En nog steeds. Hedendaagse verdedigers van intelligent design kunnen maar niet accepteren dat je orde kunt hebben zonder een ordescheppend wezen. Onterecht gaan ze ervan uit dat de evolutietheorie uitlegt hoe vormen van orde in één klap kunnen ontstaan en dat is fundamenteel fout."

Hoe werkt het buiten de biologie? Zie je de weerstand tegen natuurlijke selectie ook op andere terreinen?


"U kent misschien het werk van de Amerikaanse filosoof Daniel Dennett: 'Darwins gevaarlijke idee'. Hierin brengt hij naar voren dat natuurlijke selectie werkt als een universeel zuur dat alles kan aantasten, zij het op een onrechtstreekse manier. Over het algemeen vindt Dennett dat een positieve zaak en ik ben het met hem eens.

Ik ben er helemaal voor gewonnen om de evolutietheorie toe te passen in de psychologie, de economie, de sociologie, de antropologie, de moraalwetenschappen enzovoort. Dit gebeurt trouwens al volop, maar hier is veel weerstand tegen. Niet alleen onder creationisten, maar ook door linkse progressieven, maar even goed ook door rechts denkende mensen. Soms lijkt het dat iedereen een argument heeft om tegen Darwin te zijn of tegen de toepassing van zijn ideeën in de menswetenschappen."

Kunt u een voorbeeld noemen?


"Er is veel onbegrip over de evolutietheorie in menswetenschappelijke kringen. Men heeft er zelfs een beetje schrik van. Men denkt onder meer dat zij imperialistisch is of reductionistisch is. Neem het onderzoek vanuit evolutionair perspectief naar morele vermogens zoals empathie en altruïsme. Sommigen denken dat deze belangrijke vermogens hierdoor gereduceerd worden tot 'slechts' dierlijke middelen om samenleven mogelijk te maken.

Die angst is onterecht. Wetenschap kan wel methodologisch reductionistisch te werk gaan, maar dat doet geen afbreuk aan de waarde van datgene dat wordt verklaard. Het is niet omdat de optica ons duidelijk maakt wat precies een regenboog is, dat deze daardoor minder mooi zou worden.

Op een analoge manier haalt een evolutionaire benadering van kunst, zoals muziek en literatuur, de culturele en artistieke waarde ervan niet naar beneden."

Denkt u dat het werk van Darwin ondanks deze weerstand aan invloed zal gaan winnen de komende jaren?


"Ik ben optimistisch omdat ik denk dat iets wat in wetenschappelijk opzicht vruchtbaar is zich vroeg of laat door zal zetten. Er is hier een lokaal spreekwoord dat zegt: 'Olie drijft boven'. Dat betekent zoiets als: het zal er wel uitkomen als iets goed is."

Ook in dit opzicht gaat u uit van 'survival of the fittest'.

"Niet helemaal. Ik zou het proces niet aan de zelforganisatie overlaten. Je moet de dingen soms een beetje sturen. Hiermee bedoel ik dat je onderzoekskredieten moet toekennen, maar ook populariserende boeken moet schrijven en optreden als gastspreker om het gedachtegoed ingang te doen vinden.

Of, inderdaad, een cd-box uitbrengen."

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie