Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

'Conservatieve christenen betalen de rekening van de multiculturele samenleving'

religie en filosofie

Amanda Kluveld

President Donald Trump tekent het decreet over godsdienstvrijheid waarmee hij meer ruimte wil bieden aan kerkgemeenschappen en andere non-profitorganisaties. © AP
essay

Donald Trump kan over gewetensvrijheid nog wat leren van Job Cohen. En conservatieve christenen betalen de rekening van de multiculturele samenleving, meent historicus Amanda Kluveld.

Afgelopen 4 mei, de Nationale Dag van het Gebed in de Verenigde Staten, tekende president Donald Trump een decreet over godsdienstvrijheid. Hij wil daarmee meer ruimte bieden aan kerkgemeenschappen en andere non-profitorganisaties. Zij zouden voortaan minder snel op basis van het Johnson Amendement (1954) hun belastingvrijstelling verliezen wanneer zij ervan beschuldigd worden politiek te bedrijven.

Lees verder na de advertentie
Luther, die natuurlijk niet toevallig die naam heeft, meent dat een dergelijke wet in strijd is met zijn geloof

Het decreet wordt algemeen gezien als een cadeau aan de evangelicals van wie 80 procent op Trump heeft gestemd. Zij, en andere conservatieve christenen, hebben reikhalzend uitgekeken naar een versteviging van de godsdienstvrijheid door de nieuwe president. Die spoort de belastingdienst nu aan tot terughoudendheid bij het beoordelen van preken op politieke inhoud. 

Toch zijn veel conservatieve christenen teleurgesteld. Niet alleen omdat een decreet geen bestaande wet- en regelgeving teniet kan doen, maar vooral omdat het hen niet beschermt tegen de volgens hen grootste bedreiging van de godsdienstvrijheid: de culturele strijd van links tegen het geweten, zoals het in een hoofdredactioneel commentaar van de Washington Examiner werd genoemd. Zij vragen dan ook om meer dan deze symbolische actie, en willen dat Trump een wezenlijke bijdrage levert aan de bescherming van de bedreigde gewetensvrijheid.

In strijd met het geloof

Wat moeten we ons bij die bedreiging voorstellen? Wanneer we de christelijke Hollywoodfilm ‘Persecuted’ uit 2014 mogen geloven, is de situatie in de VS zo ernstig dat christenen in de nabije toekomst vervolging wacht.

‘Persecuted’ vertelt het verhaal van de fictieve televisie-evangelist John Luther, wiens bekendheid die van Billy Graham overtreft. Een bevriende senator vraagt hem om steun voor de Faith and Fairness Act.

Daarin staat dat iedere religieuze organisatie evenveel aandacht en tijd dient te besteden aan en respect dient te tonen voor andere geloofsopvattingen, ook als deze tegengesteld zijn aan het eigen geloof. Doel: gelijkschakeling van alle godsdiensten, waarbij de wet de omgang met die levensovertuigingen voorschrijft. Burgers behoren iedere religie als gelijk te aanvaarden, je eigen geloof als het enig ware omarmen is verboden. Houden organisaties zich daaraan, dan genieten ze belastingvoordelen. Wie weigert, krijgt het juist moeilijker. 

Luther, die natuurlijk niet toevallig die naam heeft, meent dat een dergelijke wet in strijd is met zijn geloof. Het Evangelie afzwakken om een politiek doel te verwezenlijken kan hij niet met zijn geweten in overeenstemming brengen.

Dat komt hem op vervolging te staan. Hij moet volgens een logica die alleen in Hollywoodactiefilms bestaat voor zijn leven vrezen omdat hij een moord in de schoenen geschoven krijgt.

Aan het einde van de film triomfeert de held John Luther - terwijl men in de krochten van Washington alweer bezig is met het voorbereiden van een nieuwe aanval op de gewetensvrijheid.

Niet goedkeuren

De regisseur van ‘Persecuted’, Daniel Lusko, vindt dat de overheid niet mag bepalen hoe een godsdienst moet worden ingevuld omdat zij daarmee het geweten en het menselijk hart dicteert. Hij heeft zijn film dan ook gemaakt om het thema gewetensvrijheid versus de invloed van de staat aan de orde te stellen. Zijn doelgroep bestaat uit bezorgde christenen die vrezen voor de toekomst van hun geloof in het publieke domein dat steeds meer wordt gedomineerd door mensen met een andere levensovertuiging, hetzij religieus, hetzij seculier, alsmede door de overheid.

Het thema komt in ‘Persecuted’ niet expliciet aan de orde, maar de film articuleert wel de vrees dat je in de nabije toekomst als christen misschien wel mag denken dat alleen het huwelijk tussen één man en één vrouw rechtsgeldig is, maar dat je je eigen leven in het publieke domein niet conform die geloofsovertuiging mag inrichten.

Voor de rechter zijn dergelijke zaken ingewikkeld omdat ze tot tragische keuzes dwingen

Kom je voor adoptie of pleegouderschap in aanmerking wanneer je van zins bent de kinderen op te voeden met de opvatting dat homoseksualiteit zondig is? Moet een christelijke werkgever niet-christenen of zelfs mensen die tegen het christelijk geloof zijn in dienst nemen? Is hij verplicht mee te betalen aan de verzekering van voorbehoedsmiddelen voor zijn werknemers ook als hij vanuit zijn diepste overtuiging tegen het gebruik hiervan is? Zullen christelijke ondernemers gedwongen worden om diensten te leveren die zij vanuit hun geloof niet goedkeuren?

Het onderspit delven

Dergelijke vragen zijn zeker niet alleen theoretisch. In de VS zijn ondernemers, meestal kleine zelfstandigen, in een lange juridische strijd verwikkeld geraakt. Zij wilden uit religieuze overtuiging geen diensten leveren voor festiviteiten rond de openstelling van het burgerlijk huwelijk voor mensen van gelijk geslacht.

Zij beriepen zich daarbij op de vrijheid van geweten. Dat werkte niet. Doorgaans delven zij het onderspit, worden veroordeeld wegens discriminatie en gaan failliet omdat zij de juridische kosten (ook die van de tegenpartij) niet kunnen dragen. Bovendien wil geen van dit soort ondernemers water bij de wijn doen. Net als John Luther zeggen zij dat niet te kunnen.

Dit soort gewetensconflicten is relatief nieuw. Het gaat hier niet om een botsing tussen staat en burger (zoals bij weigering van militaire dienst) maar om een conflict tussen burgers onderling waarbij de staat indirect betrokken is. De ene burger vraagt via de rechter om de andere burger te straffen omdat deze hem discrimineert. Conservatieve christenen zien dat als een bedreiging en beweren te worden vervolgd vanwege hun geloof. Ook zij trekken dus de discriminatiekaart.

Voor de rechter zijn dergelijke zaken ingewikkeld omdat ze tot tragische keuzes dwingen. Bij de weging van vrijheden kan de rechter vrijwel nooit beide vrijheden honoreren. Voor een kleine christelijke ondernemer betekent dit niet zelden een keuze tussen broodwinning verliezen en toegeven (en iets doen waarvan hij overtuigd is dat dit zijn zieleheil schaadt). Volgens een rechterlijk commentaar betaalt de gewetensbezwaarde ondernemer aldus een hoge prijs voor burgerschap. Maar, zo voegde deze rechter eraan toe, die prijs moet wel betaald worden.

Conservatieve christenen in de VS zijn het daar niet mee eens en willen dat Trump daar iets aan doet. Maar wat voor rechters bijna onmogelijk is, kan ook hij niet oplossen.

Dat wil niet zeggen dat ge­we­tens­vrij­heid in ons land nooit voor maat­schap­pe­lij­ke onrust kan zorgen of heeft gezorgd

Ook in Europa

Wie denkt dat het hier om Amerikaanse toestanden gaat, vergist zich. Ook in Europa zien we dit soort conflicten over het geweten ontstaan. In Noord-Ierland werd een christelijke bakker die geen taart met de tekst Support gay marriage wilde bakken voor een klant ook in hoger beroep in het ongelijk gesteld. Al meende de rechter dat de bakker niet de klant had gediscrimineerd vanwege zijn homoseksualiteit, kon hij zich niet voorstellen dat het te veel gevraagd was om een taart te bakken met de gewraakte tekst. Zolang de tekst niet wettelijk verboden is, heeft de bakker die taart gewoon te leveren.

Slecht nieuws, vond Peter Tatchell, homoactivist en lid van de Green Party. In The Guardian schreef hij dat de vrijheid van meningsuiting, godsdienst en geweten voor hem belangrijker waren dan de homogemeenschap. Als iedereen geacht wordt willekeurig welke wettig toegestane tekst op producten te zetten, dan moeten moslims straks op bestelling een taart met de beruchte Mohammedcartoon leveren en homo’s eentje met een tekst tegen het homohuwelijk. Dat helpt de LGBT-gemeenschap niet, aldus Tatchell, en schept een autoritair en gevaarlijk precedent. In een open democratische samenleving mag je volgens hem personen niet discrimineren, maar ideeën wel.

In Nederland zijn er geen spraakmakende zaken op dit gebied. Dat wil niet zeggen dat gewetensvrijheid in ons land nooit voor maatschappelijke onrust kan zorgen of heeft gezorgd. In de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw kwam de politie in diverse dorpen en steden onverwacht vrouwen van huis ophalen. Ze werden op een vrachtwagen geladen en naar de rechtbank gebracht, want ze hadden tijdens de verkiezingen op grond van hun geloofsovertuiging niet aan de opkomstplicht voldaan. De vrouwen mochten kiezen tussen een boete betalen of de gevangenis ingaan.

Nederlandse taferelen

In 1966 zetten activisten in anonieme aanplakbiljetten een prijs van duizend gulden op het hoofd van ‘kindermoordenaar’ ds. C. Wisse van de Gereformeerde Gemeente van Elspeet. Dit vanwege zijn godsdienstige bezwaren tegen vaccinatie. De politie vreesde voor een aanslag op zijn leven. Zij drong er bij de dominee op aan om niet te preken. Deze vroeg daarop de agenten om voor hem te bidden en betrad de kansel. Buiten werd gedemonstreerd.

Kort daarna braken gevechten uit tussen strenggereformeerde jongeren uit het dorp en journalisten. Een fotograaf werd ontvoerd en uren tegen zijn wil vastgehouden in het bos.

Vanwege problemen die er zijn met fun­da­men­ta­lis­me en religies uit andere culturen zullen de orthodoxe christenen uit onze eigen cultuur een hogere prijs betalen voor burgerschap dan burgers die de pro­gres­si­vi­teit zijn toegedaan

Begin jaren zeventig deed een journalist aangifte tegen de hervormde predikant P.J. Dorsman van Staphorst omdat hij hem schuldig achtte aan dood door nalatigheid. Tijdens de polio-epidemie zijn daar kinderen gestorven van ouders met gewetensbezwaren tegen vaccinatie. Dorsman stond erom bekend dat hij vaccinatie op godsdienstige gronden afkeurde.

In 2011 gaf een trouwambtenaar van de gemeente Den Haag een interview in deze krant en werd na zeven jaar dienst prompt ontslagen vanwege zijn in het vraaggesprek geuite gewetensbezwaren tegen het sluiten van een huwelijk tussen mensen van gelijk geslacht.

Van deze zaken is die rond het fenomeen van de gewetensbezwaarde ambtenaar van de burgerlijke stand de meest recente. Het interessante aan deze ‘weigerambtenaar’ is dat toenmalig staatssecretaris Job Cohen daar een oplossing voor had gevonden waarbij geen tragische keuze hoefde te worden gemaakt. Ieder stel had het recht om in de gemeente van zijn keuze te trouwen. De gemeente moest voorzien in een ambtenaar die dat deed en die opdracht werd, wanneer het om mensen van gelijk geslacht ging, niet gegeven aan een gewetensbezwaarde ambtenaar. De trouwlustige paren werden daar niet mee belast en collega’s regelden het onderling.

Samen komen we er wel uit

Er werd principieel over gemord maar het was een uitstekende oplossing in het Nederland dat toen nog de slogan van de tabakslobby omarmde: ‘Samen komen we er wel uit.’

Daar is uiteindelijk effectief een einde aan gemaakt door wat in de VS de ‘lobby voor de nieuwe huwelijksorthodoxie’ heet. Laten de weigerambtenaren zich gewoon aan de wet houden, was het mantra. Niemand scheen te weten dat deze ambtenaren geen wet overtraden. Hun visie op het huwelijk was verkeerd en daarvoor verdienden ze straf.

Vervolgens werd er een wet ingevoerd die een einde aan de weigerambtenaar maakte en daarmee ook aan de in retroperspectief uiterst knappe oplossing die Cohen had bedacht. De vraag is nu wat daarmee gewonnen is. Wie meent dat seculiere meerderheidsdwang het op christenen heeft voorzien, vindt hierin zijn bevestiging. In ieder geval wordt de kwestie er niet gemakkelijker op.

Ook in Nederland zullen zich zaken voordoen zoals die in Noord-Ierland en in de VS. Deze gewetenskwesties zullen, zoals dit nu eenmaal bij ieder aspect van de culture wars gebeurt, uiteindelijk deel uit gaan maken van het debat over de multiculturele samenleving waarbij orthodoxe christenen over een kam worden geschoren met alle andere gelovigen, waaronder fundamentalistische moslims.

Dat was al zo bij de wet die de weigerambtenaar liet verdwijnen. De Memorie van Toelichting verwees naar geweld tegen homo’s. Dat daar geen gewetensbezwaarde ambtenaren bij betrokken waren, deed er niet toe.

Vanwege problemen die er zijn met fundamentalisme en religies uit andere culturen zullen de orthodoxe christenen uit onze eigen cultuur een hogere prijs betalen voor burgerschap dan burgers die de progressiviteit zijn toegedaan. Conservatieve christenen krijgen daarmee ook meteen een naar verhouding groter deel van de rekening van de multiculturele samenleving gepresenteerd.

Dat is een tragische keuze. 

Amanda Kluveld (1968) is als historicus verbonden aan de universiteit van Maastricht. Dit essay is gebaseerd op Gewetensvrijheid in het geding. Het relationele geweten ondervraagd (De Banier; 350 blz. € 14,95), dat ze schreef voor het wetenschappelijk bureau van de SGP. Presentatie: 19/5, 12u in De Veenderhoeve, Stationsweg 5, Veenendaal-De Klomp.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
Luther, die natuurlijk niet toevallig die naam heeft, meent dat een dergelijke wet in strijd is met zijn geloof

Voor de rechter zijn dergelijke zaken ingewikkeld omdat ze tot tragische keuzes dwingen

Dat wil niet zeggen dat ge­we­tens­vrij­heid in ons land nooit voor maat­schap­pe­lij­ke onrust kan zorgen of heeft gezorgd

Vanwege problemen die er zijn met fun­da­men­ta­lis­me en religies uit andere culturen zullen de orthodoxe christenen uit onze eigen cultuur een hogere prijs betalen voor burgerschap dan burgers die de pro­gres­si­vi­teit zijn toegedaan

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.