null

Sporen zoekenWim Boevink

Zo leer je Berlijn echt kennen: ‘De kleine sporen tekenen de fijne lijnen van de stad’

Beeld REUTERS

Rijksdag, Alexanderplatz of hip Friedrichshain: dat kennen we nu wel. Voormalig Berlijn-correspondent Wim Boevink neemt u mee langs de kleine sporen, de fijne lijnen.

Wim Boevink

Wie het kleine niet eert. Berlijn, dat is een stad om sporen te zoeken. Het wezen zit ’m in de details. Rijksdag, Brandenburger Tor, Unter den Linden, de musea, Checkpoint Charlie, de Gendarmenmarkt, de Alexanderplatz, de Ku’damm, de hipheid van deze of gene woonwijk, het gestolde activisme in Kreuzberg, dat kennen we allemaal. Dat zijn de grote coördinaten. Maar de kleine sporen, ze tekenen de fijne lijnen van de stad.

Begraafplaats Moabit, Wilsnackerstraße

Aan de ene zijde gebouwen die behoren bij het gerechtshof en de gevangenis. Aan de andere zijde, een lange muur met een smalle toegangspoort erin. Aan die muur hangt een gedenkplaat, die zegt dat hier driehonderd slachtoffers zijn begraven uit de nazi-tijd, ze verloren hun leven aan het eind van de oorlog. In de strijd, in onderduik-kelders, door een kogel in het hoofd, door zelfmoord.

null Beeld Alamy Stock Photo
Beeld Alamy Stock Photo

De tekst besluit met dichtregels. Ze werden geschreven door Albrecht Haushofer, de geograaf en schrijver die zich tegen het nationaal-socialisme verzette en in december 1944 werd gearresteerd. Hij werd opgesloten in een cel in de Moabit-gevangenis en dichtte daar zijn Moabiter Sonette. Op 23 april 1945, de Russen stonden al in de stad, werd hij geëxecuteerd op een terrein vlakbij de gevangenis.

In de zakken van zijn jas vond men later zijn gedichten. Zijn grafsteen is eenvoudig. Der Wahn allein war Herr in diesem Land. Dichtte hij. Ontroerend en aangrijpend.

Gedenkplaat Currysaus, Kantstraße, hoek Kaiser Friedrichstraße, Charlottenburg

Opnieuw een gedenkplaat, een beetje verstopt en van een heel andere orde. Hier lees je de naam Herta Heuwer, die leefde van 1913 tot 1999, en die hier op deze plaats, waar ze een eetstalletje bestierde, op 4 september 1949 een twaalftal Indiase kruiden toevoegde aan de ketchup en aldus de saus uitvond van de befaamde Currywurst.

null Beeld ANP / AFP
Beeld ANP / AFP

In een gids las ik dat er jaarlijks in Berlijn 70 miljoen van worden verkocht; de lekkerste bij de Oost-Berlijnse kraam van Konnopke aan de Schönhauser Allee, waar al sinds 1930 worst wordt verkocht. De currysaus bereikte Konnopke in 1960, kort voor de bouw van de Muur dus. Dat Konnopke zegt de saus naar eigen familierecept te vervaardigen, kan kloppen; Herta Heuwer nam de samenstelling van haar recept mee in haar graf.

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Dus smaakt de Currywurst overal net even anders. Persoonlijk vind ik die van het Haseneck aan de Savignyplatz, ook aan de Kantstrasse, erg lekker.

Rathaus Schöneberg John F. Kennedyplatz, Schöneberg

Dit stadhuis, dat sinds 1949 tot de Duitse hereniging dienst deed als stadhuis van (West-) Berlijn en dat mede beroemd werd door de toespraak die de Amerikaanse president Kennedy in 1963 hier vanaf het balkon hield met de legendarische woorden: Ich bin ein Berliner, dit stadhuis nu is nog steeds in bezit van een werkende paternosterlift, met een permanent ronddraaiende ketting van compartimenten.

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Ofschoon de paternoster al sinds 1972 niet meer mag worden gebouwd, ratelt het houten geval, aangedreven door een enorm tandrad onder het dak hier nog immer voort voor de bezoekers van de burgerlijke stand, dwars door de Berlijnse geschiedenis en bezorgt menigeen nog immer de kriebels: niet te laat en niet te vroeg in- of uitstappen.

Babylon Berlin, in de paternoster Beeld Frédéric Batier/X Filme Creative
Babylon Berlin, in de paternosterBeeld Frédéric Batier/X Filme Creative

De hal met de lift was ook filmlocatie voor de befaamde Babylon-Berlin-serie over de roerige jaren twintig van de vorige eeuw. Probeer gewoon even naar binnen te glippen via de publiek toegankelijke hal van het stadhuis.

Café Einstein, Kurfürstenstraße, Tiergarten

Het stamlokaal van Café Einstein. Op meerdere locaties in de stad zijn vestigingen te vinden van dit koffiehuis, maar de oorsprong ligt hier in deze straat met voorname huizen.

null Beeld

Het restaurant met zijn parketvloer en donker houten lambrisering kent een bewogen geschiedenis, die terugvoert tot voor de oorlog, als de joodse bankier Blumenfeld in de jaren twintig de neo-renaissancistische villa koopt en verhuurt aan een vriend die er de Club des Westens in gaat bedrijven, een sjieke club voor poker en kansspel, illegaal, maar gretig bezocht door de elite van die dagen, de crème de la crème van de Weimar-republiek.

In 1933 maken de nationaal-socialisten er een einde aan, de villa wordt in 1939 onteigend en Blumenfeld en zijn vrouw worden tot zelfmoord gedreven. In het trottoir voor de villa herinneren nu twee struikelstenen aan het echtpaar. Na de oorlog raakt de villa in verval.

null Beeld

Sinds 1979, precies honderd jaar na de bouw van het huis is er dit koffiehuis in Weense stijl gevestigd, met stijlvolle obers in lange voorschoten, ingericht met leren banken, marmeren tafels en Thonet-stoelen.

Boekhandel Ocelot, Brunnenstraße, Mitte

Och, de boekhandels van Berlijn. Vele die de turbulenties van de tijd en de commercie niet overleefden. Ketens, ketens. De oudste, die ruim honderd jaar standhield, bevindt zich aan de Bayerischer Platz, een kleine, literaire boekhandel, gedreven door een oude dame.

null Beeld

Ocelot is nog een jonkie. Opgericht in 2012, onafhankelijk, modern interieur, gietvloer, donkere houten kasten langs de wanden, fijne sortering aan literatuur, koffiebar bij de ingang – maar in 2015 failliet.

Een overname voorkwam een vroegtijdig einde en nu lijkt de eigenzinnigheid te worden beloond. Veel auteurs komen er voorlezen, actief insta-account, goede sfeer. Net uitgekomen kon ik er Kirsty Bells Gezeiten der Stadt aanschaffen, de auteur kwam er ook optreden. Prachtig boek over sporen zoeken in Berlijn. Maar dat zoeken, dat deden we hier al.

Lees ook:

Showtime! Berlijn gaat de pandemie-blues met klatergoud te lijf

Met een overdonderende, fonkelende, grootse en glitterende revue in jaren twintig-stijl wil Berlijn de pandemie de stad uit jagen.

Rem Koolhaas maakt het Berlijnse icoon KaDeWe weer tot baken van luxe

Ook voor niet-shoppers is het leuk om bij KaDeWe binnen te lopen, om te kijken wat sterarchitect Rem Koolhaas ervan maakt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden