WandelenSint-Pietersberg

Realiteit en surrealisme gaan hand in hand in de mergelgroeve

ENCI mergelgroeve Maastricht Sint PietersbergBeeld Foto Lisette van Boxel

Nu de cementindustrie voorgoed is vertrokken uit de mergelgroeve bij de  Sint-Pietersberg heeft de natuur weer de vrije hand. De groeve is nu open voor bezoekers. Monica Wesseling waagde de tocht naar beneden. 

Het is druilerig, deze­­ dag van wandelen op de Sint-Pietersberg. Miezerig en omfloerst. Mysterieus gelijk de omgeving. Mooi en lelijk, realiteit en surrealisme hand in hand. Een dag van grauwgrijze, verlaten fabrieksgebouwen, warm gele­­ mergel, met kalkrotstuintjes en miljoenen jaren geschiedenis. Van fortificaties, sloebers in grotten en hoopvolle ‘nieuwe’ natuur.

De route begint bij Fort Sint Pieter, gebouwd begin achttiende eeuw en bedoeld om Maastricht tegen Franse en Spaanse aanvallers te verdedigen. Een logische­­ fortificatie; Maastricht was dé poort om de Lage Landen binnen te vallen; wie Maastricht had, had de Maas.

Eeuwen verstreken, de Koude Oorlog brak aan en mannen met verrekijkers hielden de Russen in de gaten. Ook nu nog lijkt het bouwwerk onneembaar, al doet het bankje ervoor uitnodigend aan. Maar het pad dat wacht is té veelbelovend. De flank van de berg op, het domein van wereldberoemde planten. Door een lang verleden van begrazing en daarmee uitputting van de grond, gecombineerd met de zuidelijke, zonnige ligging én de kalkrijke bodem, groeien er botanische heerlijkheden als echte tijm, stijve ogentroost en hondsviooltje en marcheren er zeldzame soorten mieren. ­Zomerse ­kleurenpracht, maar helaas ‘nu even niet’. De droogte heeft een vroegtijdig einde ­gemaakt aan de bloei en het bloemenveld doen verworden tot een ­bruingele vlakte.

Pietermergel

De weg stijgt, de top komt in zicht en daarmee meteen de mergel-misère; de mergel­winning. Die winning begon ­onschuldig en vermoedelijk al door de Romeinen. Zeker is dat voor de bouw van de Sint Servaas ‘Pietermergel’ is gebruikt. Boeren en burgers hakten ­mergelblokken uit om er huizen en schuren van te bouwen, ­monniken van de Orde der ­Observanten lieten arbeiders dat voor zich doen, net als de bouw van het toenmalige klooster op de berg. De boeren bleken het zuinigst. Met het gruis mergelden ze; ze bemestten en bekalkten de akkers ermee.

Erg invasief was dit gehak niet. Het overgrote deel gebeurde in dagbouwgroeven: ondiepe groeven waar zonder lamp kon worden gewerkt en in elk geval altijd op de flanken van de berg. Het moet behoorlijk ploeteren zijn geweest. Ook voor de arme sloebers die in de gaten gingen wonen.

De route

Natuurmonumenten, eigenaar van een groot deel van de berg, heeft in en langs de groeve een aantal wandelroutes uitgezet. Een folder hiervan is te krijgen bij het infopunt in een van de vier caponnières van het fort. Op de site van Natuurmonumenten zijn ook routes te vinden, net als op de panelen in en rond de groeve.

De beschreven route (7,5 km) is de met gele tekens gemarkeerde route. Starten kan onder meer bij het fort waar ook een parkeerplaats is. Fort Sint Pieter, Luikerweg 80, 6212 NH Maastricht. Vanaf NS Maastricht bus 9, uitstappen Mergelweg.

In het infopunt ook de ticketshop van Maastricht Underground en startpunt voor en van rondleidingen door de grotten-noord.

In de groeve en rondom het fort is voldoende horeca.
Trek goede, stevige schoenen aan.
Honden zijn niet toegestaan in de groeve.

De tijd vergleed, baksteen verdrong mergel als bouwstof. De Eerste Wereldoorlog brak aan en daarmee het besef hoe afhankelijk Nederland was van import van onder meer cement. Dat moest anders: de Eerste Nederlandse Cement Industrie (ENCI) werd opgericht en de uitholling van de berg begon. Mergel­winning om daar cement van te ­maken. Concessie na concessie volgde, de berg werd een holle kies – precies waarvoor Jac. P. Thijsse waarschuwde. Uitholling van een paradijs van fossielen. Er werden immers vier mosa­sauriërs, maashagedissen ­gevonden.

Maar kijk. Het licht brak door, het besef dat dit niet verder kon. In 2008 werd in het Plan van Transformatie afgesproken om de mergelwinning gefaseerd te stoppen. De ENCI werkt de ­groeve zó af dat de natuur zich kan herstellen. Natuur die thuishoort op kalkrotsen, puinkegels en mergel. Aanvankelijk was het plan de mergelwinning in 2020 helemaal te stoppen en voor de cementfabricage (in de groeve) basismateriaal van elders aan te voeren. Het licht werd nog lichter en halverwege dit jaar besloot de ENCI plots helemaal te vertrekken. De natuur wordt weer de baas, zorgvuldig beheerd door Natuurmonumenten.

ENCI mergelgroeve MaastrichtBeeld Foto Lisette van Boxel

Garmisch Partenkirchen

De groeve is open. Van boven doet de aanloop naar de trap – die met 215 treden bijna 60 meter de groeve in brengt – nog het meest aan Garmisch Partenkirchen denken; een aanloop en dan de diepte in. Dalen, dalen, dalen langs letterlijk en figuurlijk oogverblindende geelbruine mergelwanden miljoenen jaren geleden opgebouwd uit de kalkdieren die in de toenmalige zee leefden. Het pad onderin bestaat uit keien van de vuur­steenlagen die tussen de mergel liggen. Links en rechts weel­derige struiken, toch nog kleine wilde-bloementuintjes inclusief vlinders en een verrukkelijke verlatenheid en stilte. Wiebelend wandelend over tientallen miljoenen jaar oud ‘plaveisel’ en mateloos genieten. Was tijd maar niet vergankelijk.

Maar dan maakt het pad een bocht en is de idylle in een klap vernietigd. Grijze, grauwe gebouwen doemen op. Oké, de schoorsteen braakt geen rook meer uit, maar dat is dan ook de enige meevaller. Het gekwaak van een kikker in een van de ­waterpartijen lijkt een gotspe, net als het gekekker van een ­havik in de verte.

Hoe lelijk de fabriek ook is, toch is er een ongebreidelde nieuwsgierigheid de bouwsels zo dicht mogelijk te bekijken. Gruwen wordt afgrijzen, maar optimisme overwint. Door – soms met hulp van abseilers – maaien, begrazing door klimmende geiten en overig uitgekiend botanisch en faunistisch beheer van Natuurmonumenten zal het alleen maar mooier ­worden.

Bovendien: pontificaal midden in de groeve staat een kleine uitspanning met rijstevlaai en sloten thee. Verkwikt en verfrist weer verder. Na meters dalen wacht immers minstens evenveel stijgen. De kaalheid van de groeve maakt plaats voor een weelderig bos met herfstgeur. Het bospad is door het gemot spekglad: de weg omhoog een van twee vooruit en een naar achteren. Weer boven is er weer die heerlijke weidsheid en uitzichtpunt De Kiekoet met uitzicht op de oehoevallei waar inmiddels twee paar oehoes – met een spanwijdte van 150 centimeter de grootste uilensoort van Europa – broeden. Turen, turen, turen. Hopen, verlangen en smachten….

Nog wat gespanker op de top, uitzichten vanaf de flanken en dan dalen, terug naar waar het begon. Het fort. Onverwoestbaar, wakend over de stad. Terug naar het bankje en tevreden gekoester in de zon. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden