Reizen Noordoost-Italië

Per trein naar de ambachtelijke driehoek Friuli-Venezia Giulia

Beeld Colourbox

Eén streek, drie ambachten. Een reis langs mozaïek­kunstenaars, prosciutto-producenten en meubelmakers in de Noordoost-Italiaanse regio Friuli-Venezia Giulia.

Mozaïekstad Spilimbergo

De trein glijdt door Duitse valleien in herfstkleuren en langs burchten en bergstationnetjes in Oostenrijk. Dan duikt in het noordoosten van Italië naast het treinraam plotseling een turquoise rivier op. De Tagliamento, transporteur van stenen, stammen en geleider van lucht.

Spilimbergo ligt naast deze rivier en is internationaal centrum van de mozaïekkunst. Hier weten ze wel raad met die stenen. Tienduizenden gekleurde kiezels moeten mozaïekkunstenaars in de loop van de eeuwen langs de oevers hebben verzameld. Al in de Middeleeuwen reisden kunstenaars uit dit stadje naar Venetië om paleizen en basilieken van mozaïeken te voorzien.

Sierlijke balkons van gietijzer, een zingende kanarie in een openstaand raam en een ober die zwierig een blik koffiebonen in zijn espresso-apparaat leegt; Spilimbergo oogt typisch Italiaans. Maar deze stad is kleurrijker en niet alleen vanwege de fresco’s op de palazzi. Wandel door de galerijen van de Corso Roma of over het Piazza Garibaldi en je vindt er naamborden ingelegd met minuscule steentjes en sculpturen van glinsterend glas.

De kunstwerken zijn gemaakt door studenten van de Scuola Mosaicisti del Friuli (1922). Wereldwijd passen afgestudeerden hun vakkennis toe, van mozaïek in de metro van New York tot de Heilig Grafkerk in Jeruzalem.

Atrium van de Irene da Spilimbergo Beeld Getty

De studenten werken in een van de lokalen voorovergebogen aan een boomblad. Op tafel potjes met lijm, op de kruk ernaast een martelline waarmee pizza’s van glas, geblazen door drie Venetiaanse broers, in tessera worden gehakt. Met een pincet leggen ze een voor een de steentjes in.

De school is als een museum: gangen van graniet, een indrukwekkende hal met – naar het gebruik van de Romeinen – verhalende mozaïek in steen en marmer. Aan de muren hangen portretten in de traditie van het Byzantijnse Rijk: gezichten omgeven door een halo van goud en glas. Moderne mozaïek is er op de eerste verdieping, waar bouten, touw en luciferhoutjes ingenieus in een reliëf zijn verwerkt.

Zoveel schoonheid, je krijgt zin om zelf het bijltje erbij te pakken. De stenen liggen in elk geval nog altijd voor het oprapen langs de oever van de Tagliamento.

Prosciutto uit San Daniele del Friuli

Lunchtijd in het centrum van San Daniele del Friuli. De rolluiken van de winkels zijn neer­gelaten, in de nauwe straten glijdt de zon over de keien. Uithangborden verleiden toeristen met sierlijke letters; nog maar honderd meter voor een degustazione del prosciutto. Dat is waar liefhebbers van gedroogde varkensdijen voor komen: plakjes fijngesneden ham.

Je voelt het misschien niet, maar het is er wel: het speciale microklimaat van San Daniele. Koele lucht komt uit de Alpen en vanuit de Adriatische Zee stroomt warme lucht naar het noorden. De Tagliamento geleidt die luchtstromen. Het microklimaat is onmisbaar voor het verkrijgen van de specifieke smaak van de ham.

Prosciutto uit San Daniele wordt beschouwd als de ‘koning der hammen’. Volgens de kronieken vervoerde een muilezel in de Middeleeuwen al eens dertig paar hammen van San Daniele naar geestelijken in Trente. En het verhaal wil dat enkele eeuwen later de legers van Napoleon vele prosciutti meenamen van Friuli naar Frankrijk.

Beeld Getty

De varkens worden gefokt in Midden- en Noord-Italië, maar de verwerking van verse dij tot gerookte ham vindt in San Daniele plaats. De dijen – mét het achterdeel van de poot eraan – worden volgens (geheime) traditie gezouten, geperst, gewassen en maandenlang ­gedroogd.

Omdat aan de ham geen conserveermiddelen worden toegevoegd, wordt de prosciutto ter plekke in flinterdunne plakjes gesneden. De smaak is zoeter dan de variant uit Parma, en smelt op de tong. Lekker met verse vijgen en geitenkaas of gewoon tussen een panino.

Geen ruimte voor een dij in de koffer? In de hamwinkels verkopen ze ook wat verder van het varken komt, in de vorm van handzame worstjes, mortadella of chorizo.

Met de trein reis je in een dag van Utrecht naar Udine (www.interrail.eu). Tussen Udine, Spilimbergo en San Daniele del Friuli rijden bussen. De Scuola Mosaicisti del Friuli in Spilimbergo is vrij toegankelijk op werkdagen en in het weekend te bezoeken met een gids. Prosciutto proeven in San Daniele del Friuli kan op elke straathoek en hamproducenten houden ook rondleidingen, bijvoorbeeld Prosciuttificio Prolongo, Via Trento Trieste 129.

Design in Udine

De showroom van Piaval, een van de vele stoelenmakers in de regio van Udine, houdt de traditie letterlijk levend. In het licht van hoge ramen en tussen de nieuwste designstoelen groeit een eik. De mogelijkheden van materialen als plastic ten spijt is volgens de vijfde generatie stoelenmakers de ware hoofdrolspeler bij het vervaardigen van stoelen nog steeds: hout.

Vanaf het kasteel van Udine kijk je uit over stad en achterland: de toppen van de Alpen, de bossen en de rivieren. Daar ontstond een kleine Friulische industrie van meubelmakers die langs de oevers stammen tot stoelen bewerkten. Antonio Volpe produceerde er rond 1860 een schommelstoel van met stoom gebogen beukenhout. Sindsdien is deze regio bakermat van designmeubels.

Als ode aan deze ambachtelijkheid staat bij Piaval onder de eik de massieve werktafel van de overgrootvader. Assemblage en lijmen is nog ­altijd handwerk. Drogen van het hout gebeurt met de warmte die vrijkomt bij het verbranden van het afvalhout uit de werkplaats.

Piaval-stoel gemaakt in de regio van Udine. Beeld Esther te Lindert

In die werkplaats wordt onder een hels kabaal van machines hout geschuurd en verzaagd tot gladde armleuningen en kunstige poten. Verderop hangt de geur van lak. Werknemers kunnen je alles vertellen over de precisie die het lijmen vereist en de schoonheid van zetels in visgraatmotief. Boven hangt het archief: honderden afzonderlijke onderdelen zijn met touw samengebonden aan een reling. Die leuke retro designstoel zou zo weer in elkaar gezet kunnen worden.

Ga verder het achterland in en je vindt er olijfbomen met overhangende takken, hoge cipressen langs slingerende weggetjes en wijngaarden waar de laatste druiven van de ranken worden geplukt. Op de top van een heuvel staat de Abbazia di Rosazzo en in de abdij, achter een koord, het symbool van deze Friulische ambacht.

Vijfenveertig meubelmakers werkten er acht maanden lang aan voor de mis in mei 2010 in Turijn: de pauselijke zetel voor Benedictus, gemaakt van laagjes eikenhout, tekeningen in reliëf en een zitting van rood fluweel met een afbeelding van de heilige lijkwade. Niet om op te zitten, wel om naar te kijken.

Lees ook: 

Reisreportages vanuit bijzondere bestemmingen, boeiende steden en verre streken, met reistips. U vindt ze op trouw.nl/reizen of op onderstaande kaart.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden