null

ReizenNieuwe internationale treinen

Met de (nacht)trein door Europa? 2022 is hét jaar om dat te doen

Beeld Anne Caesar

De internationale trein is terug: jaren werd er geschrapt in het aanbod, nu komen er nieuwe verbindingen bij. Verruil vliegschaamte voor treintrots en reis eens per spoor naar Split, Edinburgh of Stockholm. Reisjournalist Sander Groen zet de opties en obstakels op een rij.

Sander Groen

Een futuristisch ogende trein glijdt in de avondschemer door een groene vallei in een bergachtig landschap. Het restaurantrijtuig is ingericht in beigetinten, de verlichting is gedimd, de fauteuils zijn comfortabel en de tafeltjes met linnen gedekt. Een ober brengt de menukaart. De in broekpak gestoken Vesper Lynd gaat zitten en zegt kordaat: ‘I’m the money’. James Bond kijkt op, neemt een slok whiskey en stemt in: ‘Every penny of it’.

Het duo bespreekt de strategie voor de komende missie, terwijl ze hun traag gegaarde lamsspiezen wegspoelen met een 25 jaar oude fles Château Angelus. Reizen per trein zag er zelden zo stijlvol uit als in Casino Royale.

Net als 007 reis ik eerste klas

In de Bond-film uit 2006 zoeft de trein van Zwitserland naar Montenegro, in werkelijkheid werd de scène opgenomen in een Pendolino, het pronkstuk van de Tsjechische spoorwegen. Op het hoofdstation van Praag stap ik in precies dezelfde hogesnelheidstrein met bestemming Mariënbad. Net als 007 reis ik eerste klas en tref ik een onbekende disgenoot, al lijkt zij niet op Bondgirl Eva Green, maar eerder op Miss Gulch, de Slechte Heks uit het Westen uit The Wizard of Oz. Ik ­bestel een goulashsoep (€2,30), een kipschnitzel (€6,60) en een pul bier (€1,60). Minder glamoureus dan Bond misschien, maar het blijft fijn, dineren in een rijdende trein.

Reizen per trein zag er zelden zo stijlvol uit als in Casino Royale, de film waarin James Bond en Bondgirl Vesper Lynd in de trein de strategie voor een missie doornemen.  Beeld
Reizen per trein zag er zelden zo stijlvol uit als in Casino Royale, de film waarin James Bond en Bondgirl Vesper Lynd in de trein de strategie voor een missie doornemen.

In de slaaptrein van Stockholm naar Narvik lunchte ik eens met Zweedse gehaktballetjes in veenbessensaus en in de Trans-Azië Expres van Istanboel naar Teheran ­bestond het ontbijt uit Perzisch platbrood met witte kaas, yoghurt met honing en een kop Nescafé.

Met die laatste trein deed ik drie dagen over een ­afstand die per vliegtuig in drie uur kan, maar het is een andere reiservaring. Zo’n langeafstandstrein, daar kun je niet uit, voor sociale contacten ben je aangewezen op personeel en medepassagiers, en het uitzicht verandert doorlopend. De trein is een microkosmos waarin tijd er even niet toe doet. Een betere reden om te ontspannen bestaat niet.

Met 40 kilometer per uur naar Haarlem

Dankzij de rechtstreekse Eurostar is Londen nu vanuit Amsterdam in vier uur bereikbaar. Wat een verschil met het prille begin van het spoorvervoer. Stoomlocomotieven De Snelheid en De Arend brachten in 1839 driehonderd genodigden van het Amsterdamse station d’Eenhonderd Roe naar Haarlem met een snelheid van 40 ­kilometer per uur. Al waren passagiers toen onder de ­indruk van die snelheid. In de Utrechtse Courant schreef een reiziger: ‘Ik was te voren zeer tevreden, dat ik, met de diligence van Amsterdam, in een uur tijds, te Haarlem wezen kon. Doch nu is de spoorweg gekomen, en die zal mij er binnen het half uur brengen. De helft van den tijd uitwinnen, is geene kleinigheid!’

Dertig jaar later lag er in Nederland een uitgebreid spoorwegnet van duizenden kilometers met honderden stations en spoorlijnen van Goes tot Harlingen en van Den Helder tot Maastricht, Luik en Aken. Halverwege de vorige eeuw vertrokken vanuit Hoek van Holland rechtstreekse treinen naar Kopenhagen, Berlijn, Warschau en Moskou. De Duitse, Zwitserse, Franse en Spaanse spoorwegen exploiteerden tientallen slaaptreinen. Voor wie liever overdag reisde, bedachten de NS in 1957 de Trans Europ Express, een netwerk van luxetreinen tussen zeventig steden. Reizen per trein was snel, betaalbaar, betrouwbaar en comfortabel, decennialang de ideale manier om Europa door te reizen.

De trein is vaak niet de snelste manier van reizen. Zak achterover, maak een praatje, lees een boek en geniet van het uitzicht, zoals hier in Montenegro.  Beeld Sander Groen
De trein is vaak niet de snelste manier van reizen. Zak achterover, maak een praatje, lees een boek en geniet van het uitzicht, zoals hier in Montenegro.Beeld Sander Groen

Eind vorige eeuw kwam de kentering. Budgetvluchten, langeafstandsbussen en snelle, maar dure hogesnelheidstreinen maakten hun opmars, waardoor reguliere internationale treinen minder rendabel werden. De laatste Trans Europe Express reed in 1995 en Deutsche Bahn trok de stekker uit de CityNightLine, de laatste slaaptrein vanuit Amsterdam vertrok in 2016.

Ook het Italiaans-Franse Thello stopte met de nachttreinen Parijs-Venetië en Marseille-Milaan. De hotel­treinen Sud Express (Hendaye-Lissabon) en Lusitania (Madrid-Lissabon) rijden eveneens niet meer; het Spaanse Renfe benutte de coronapandemie om stilletjes het materieel te verkopen aan India. Portugal is nu vanuit Europa per trein nagenoeg onbereikbaar.

Nieuwe slaaptreinen naar Praag en Venetië

Particuliere ondernemingen springen in het gat dat nationale spoorwegen achterlaten. Afgelopen jaar zijn er ­talloze plannen gepresenteerd voor nieuwe internationale treinverbindingen.

En het bleef niet bij plannen: sinds oktober rijden er nieuwe slaaptreinen van GreenCityTrip van Breda naar Praag, Innsbruck, Milaan, Verona en Venetië. Het Duitse Flixtrain rijdt een slaaptrein van Berlijn naar München, en met het Zweedse Snälltåget reis je slapend van Berlijn naar Kopenhagen, Malmö en Stockholm. Vanaf april rijdt European Sleeper van Oostende via Nederland naar Berlijn, Praag en Warschau, en vanaf 2024 vertrekt Midnight Trains van Parijs naar Edinburgh, Kopenhagen, Rome, Madrid en Porto.

De nationale spoorwegmaatschappij van Oostenrijk, de ÖBB, investeert wel volop, ook in grensoverschrijdende verbindingen. Zo rijden er sinds afgelopen jaar weer slaaptreinen van Amsterdam naar Wenen en Zürich. Vanaf 30 euro heb je een stoel en vanaf 60 euro een bed. Als je geluk hebt, want tickets zijn vaak weken en soms maanden van tevoren al uitverkocht.

De nieuwe nachttrein is een hit; de komende jaren gaan er Nightjets rijden tussen Parijs, Wenen en Berlijn en tussen Zürich, Rome en Barcelona. Ook de Franse en Portugese spoorwegen hebben plannen om eerder geschrapte nachttreinen terug te brengen. En niet alleen nachttreinen maken een comeback, er verschijnen ook volop nieuwe dagtreinen in de dienstregeling.

null Beeld
null Beeld

Lang verhaal kort: veel Europese bestemmingen zijn beter per trein bereikbaar dan je misschien denkt. Stap ’s middags in Amsterdam in de Eurostar, stap over in Londen op de chique Caledonian Sleeper en je ontwaakt ’s morgens in Schotland. En met de ICE ben je vanuit ­Nederland zo in Bazel, waarvandaan je makkelijk doorreist naar zo’n beetje elke bestemming in Italië. Binnen 24 uur kun je zelfs in Napels of Bari zijn.

Of neem de nachttrein naar Wenen en stap over op de nieuwe, rechtstreekse Eurocity over de Südbahn naar Triëst, dat nu in Italië ligt, maar vroeger de glorieuze havenstad van het Habsburgse rijk was. Onderdeel van deze historische spoorlijn is de Semmeringbahn, ’s werelds oudste bergspoorweg, ­genoteerd op de Werelderfgoedlijst.

Europees jaar van het spoor

Het spoor is volop in ontwikkeling en dat is goed nieuws voor het klimaat. Volgens de Europese Unie is vervoer verantwoordelijk voor een kwart van de broeikasgasemissies. Als de Europese landen hun klimaat­-doelen willen halen, moeten die vervoersemissies tegen 2050 met 90 procent zijn teruggedrongen. Dat kan ­alleen, zegt de EU, als mensen het vliegtuig en de auto laten staan en dubbel zo vaak de trein nemen. Elke volle Eurostar van Amsterdam naar Londen scheelt vijf vliegtuigen en veroorzaakt 80 procent minder uitstoot. Daarom werd 2021 uitgeroepen tot Europees Jaar van de Spoorwegen en reed in het najaar de Connecting Europe Express door 26 EU-landen.

10 internationale treinreistips

1. Plan je reis. Op de bonnefooi reizen is leuk, maar kan duur uitpakken. Koop tickets voor hogesnelheids-, langeafstands- en slaaptreinen ruim van tevoren.

2. Plan B. Houd rekening met stremmingen en vertragingen en plan je reis niet te krap. Met name nachttreinen komen soms uren te laat aan.

3. Boek op tijd. Hoe de prijzen fluctueren, verschilt per vervoerder. Vuistregel: de goedkoopste tarieven vind je vanaf drie maanden tot drie weken voor vertrek.

4. Wees flexibel. Een treinreis kan op dinsdag 200 euro kosten, maar als je een dag later vertrekt ineens nog maar de helft. Zijn je reisdata flexibel, dan bespaar je geld.

5. Splits je reis. Soms ben je goedkoper uit als je niet de hele treinreis als geheel boekt bij één boekingssite, maar in etappes via verschillende kanalen.

6. Dubbelchecken. Meestal is de prijs van een retourtje gelijk aan die van twee enkeltjes, maar bijvoorbeeld voor de Eurostar zijn retourtickets veel voordeliger.

7. Wees een speurneus. Zoek naar slimme verbindingen en lage tarieven, en reken uit of losse tickets met eventueel een kortingsabonnement het voordeligst zijn.

8. Passepartout. Plan je een treinrondreis door één of meerdere landen, dan ben je vaak voordeliger uit met een treinpas, zoals die van Interrail of de Swiss Pass.

9. Lees de kleine lettertjes. Vroegboeken loont, maar de goedkoopste tickets hebben ook de strengste voorwaarden voor wijzigen en omruilen.

10. Haast je niet. De trein is vaak niet de snelste manier van reizen. Zak achterover, maak een praatje, lees een boek en geniet van het uitzicht.

Er is momentum, maar lang niet alles loopt op rolletjes. Spoorlijnen sluiten slecht op elkaar. Spoorbreedtes verschillen, net als voltages en beveiligingssystemen. Spoorbeheerders werken moeizaam samen en spoorwegmaatschappijen zijn gefocust op binnenlands verkeer. Nieuwe vervoerders moeten onderhandelen met talloze partijen voor een ‘rijpad’, de route en tijden waarlangs de trein van vertrekpunt naar bestemming kan rijden. Het is een complexe puzzel, horen ze dan, want het is al zo druk op het spoor.

Het restauratierijtuig van de slaaptrein van Bodø naar Trondheim is ouderwets maar knus.  Beeld Sander groen
Het restauratierijtuig van de slaaptrein van Bodø naar Trondheim is ouderwets maar knus.Beeld Sander groen

Zo rijdt de GreenCityTrip-trein rijdt deels over goederenspoor en staat vaak langdurig stil om andere treinen te laten passeren. Ook de Nightjet van Amsterdam naar Wenen kampt met forse vertragingen.

Ook voor reizigers valt er nog veel te verbeteren. Sinds de liberalisering van de spoormarkt is het er niet eenvoudiger op geworden om een internationaal treinkaartje te kopen. Een handige boekingssite, zoals ­Cheaptickets.nl voor vliegtickets of Booking.com voor hotelkamers, bestaat niet voor internationale trein-­tickets. Een enkeltje Amsterdam-Parijs lukt nog wel, maar wie een Europese treinrondreis plant, moet een speurneus met engelengeduld zijn om de juiste aansluitingen tegen redelijke prijzen te vinden.

Boheems Zwitserland

Als treinsteward Bart na Arnhem mijn coupé in de slaaptrein naar Praag heeft klaargemaakt voor de nacht en bij grensovergang Emmerich het rolgordijn dichtgaat, trek ik het dekbed over me heen. Ik val in slaap bij het gewieg van de trein. ’s Ochtends rolt de trein door het majestueuze Hauptbahnhof van Dresden. Bij een bekertje koffie en een beschuitje met jam zie ik bovenop een heuveltop de imposante burcht van Köningstein. Langs de Elbe kronkelt het spoor door Saksisch en Boheems Zwitserland. Bij het ochtendgloren voert de slaaptrein naar Praag door een van de mooiste natuurgebieden van ­Europa. Rail Away is er niks bij.

Incheckstress, uren wachten, lange rijen voor veiligheids- en grenscontroles en dan met je benen klem zitten in een metalen sigaar – vliegen is niet altijd een pretje en een lange autorit over de Route du Soleil is geen haar beter. Nee, dan de nachttrein: ’s avonds in hartje stad instappen, ’s nachts slapen in een bed en ’s morgens ontwaken in het buitenland, met een hele dag voor je. Zo wordt een stedentrip een stuk relaxter. Het vergt wel een andere instelling: zie de reis niet als noodzakelijk kwaad om van A naar B te komen, maar als ­onderdeel van de vakantie. Door wat meer uit te geven extra comfort en je over te geven aan de geneugten van slow travel.

Oké, soms tref je een boze heks als onverkozen disgenoot, maar vaker ontmoet je vriendelijke medereizigers. Na een treinreis van een etmaal met de Poolcirkelexpres dook ik in het Noorse Narvik de kroeg in met de conductrice, kelner en machinist. Zittend in de open deur van een Portugese boemel genoot ik op een snikhete zomerdag van een betoverend uitzicht op de Dourovallei. In de Trans-Azië Expres maakte ik vrienden voor het leven in het restaurantrijtuig, dat drie dagen lang diende als huiskamer en bar-dancing. Al is het zelden zo chic als in een Bond-film, het is fijn in de trein.

De slaaptrein van GreenCityTrip passeert het station van Usti nad Labem in Tsjechië.  Beeld Sander Groen
De slaaptrein van GreenCityTrip passeert het station van Usti nad Labem in Tsjechië.Beeld Sander Groen

De nieuwkomers

• Nightjet is de naam van de slaaptreinen van Österreichische Bundesbahnen, onder meer van Amsterdam naar Innsbruck, Wenen, Basel en Zürich. nightjet.com

• Het private Tsjechische Regiojet ­investeert flink in Centraal- en Oost-Europa en ­introduceert de ene na de andere langeafstands- en nachttrein. regiojet.com

• European Sleeper verwierf een half miljoen startkapitaal via aandelen die in een half uur waren uitverkocht. Vanaf april van Oostende naar Praag. europeansleeper.eu

• Flywise verkoopt via AH, Hema en Kruidvat stedentrips per vliegtuig en biedt dat concept nu ook aan per slaaptrein via dochterbedrijf GreenCityTrip. greencitytrip.nl

• Midnight Trains noemt zich een ­hotel op het spoor en laat sinds 2024 slaaptreinen rijden van Parijs naar tien Europese bestemmingen. midnight-trains.com

• Flixbus’ zusje Flixtrain rijdt budgettreinen tussen veertig Duitse ­steden en een nachttrein (met ­alleen zitplaatsen) van Hamburg via Berlijn naar München. flixtrain.com

• De slaaptrein van Snälltåget van ­Berlijn naar Stockholm is ook handig voor Nederlanders: reis ’s avonds naar Hamburg en stap daar over. snalltaget.se

• Lumo is een dochter van FirstGroup (Great Western Railway, TransPennine Express) en rijdt op hoge snelheid van Londen naar Edinburgh. lumo.co.uk

Agatha Christies ‘Murder on the Orient Express’.  Beeld
Agatha Christies ‘Murder on the Orient Express’.Beeld

De 5 beste Europese treinfilms

1. Pociag (1959) is de beste Poolse film waar je nog nooit van hebt gehoord en speelt zich af in de slaaptrein van Lodz naar Hel aan de Oostzee.

2. Een slaaptrein van Marseille naar Parijs, Simone Signoret als comédienne en Yves Montand als detective, dat is Costa-Gavras’ Compartiment tueurs (1965).

3. Agatha Christies Murder on the Orient Express is meermaals verfilmd, maar de versie uit 1974 met Albert Finney als Poirot is het meest memorabel.

4. In Alfred Hitchcocks The Lady Vanishes (1938) gaat Margaret Lockwood op zoek naar een vrouw die verdwijnt in een trein uit het fictieve alpenland Mandrika.

5. Rheingold (1978) is een obscure, trage en haast hypnotiserende Duitse film, opgenomen in de beroemde TEE Rheingold van Hoek van Holland naar Genève.

Lees ook:

Brussel wil snelle internationale treinen als kern van Europees reizen

De kern van duurzaam passagiersvervoer in de EU moeten treinen zijn die met minstens 160 kilometer per uur snellen over een Europees spoorwegnetwerk, dat meer dan vierhonderd steden verbindt.

Voor een prikkie naar Praag, dat kan nu ook met de trein

Vrijdag reed de eerste Nederlandse nachttrein naar Praag, tegen een zacht prijsje. Hoe kan dat zo goedkoop?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden