Het gebied rond de Teide op Tenerife staat bekend om zijn donkere nachthemel. Hier valt linksboven in beeld naast de Melkweg de ellipsvormige Andromedanevel op.

ReizenHet heelal

Kijk omhoog deze zomer en geniet van de sterrenhemel

Het gebied rond de Teide op Tenerife staat bekend om zijn donkere nachthemel. Hier valt linksboven in beeld naast de Melkweg de ellipsvormige Andromedanevel op.Beeld Jonathan Vandevoorde

Waarheen je ook op vakantie gaat, bijna overal zie je meer sterren dan in het oververlichte Nederland. Ga ’s nachts naar buiten en als je ogen aan het donker gewend zijn, weet je niet wat je overkomt.

Jonathan Vandevoorde

De Randstad is een van de meest verlichte regio’s op aarde. Wie daar woont ziet door lichtverstrooiing in de atmosfeer amper nog iets van het firmament. De Melkweg goed en helder waarnemen vanuit de achtertuin is er kansloos.

Elders is de nachthemel veel donkerder. De stedelijke verlichting rond pakweg de Alpen, in de Provence of in het Waddengebied is vele malen minder en de atmosfeer is er doorgaans zuiverder.

Op veel vakantieadressen is wel een perfecte plek te vinden om ’s nachts de sterrenhemel te bewonderen. Om die te vinden moet je wel eerst het dorp of de stad uit, de duisternis in; een open plek omringd door bomen – die blokkeren eventuele straatverlichting, hoe schaars ook – is ideaal. En dan liefst op een maanloze nacht, want dan komen ook de zwakste sterren en die indrukwekkende Melkweg tevoorschijn. Wat moeten volkeren in een ver verleden vol ontzag naar die hemel gestaard hebben! Er bestaan niet voor niets zoveel ­sagen en legenden over de Melkweg en de sterren.

Wat zie ik eigenlijk?

Onder ideale omstandigheden – heldere lucht, geen maan, geen verlichting – kun je met het blote oog minstens 10.000 ­individuele sterren onderscheiden. Maar waar kijk je dan naar? Er zijn vele bronnen die je wegwijs maken in de hemelkoepel.

Erg handig zijn apps, zoals het gratis Star Walk 2, die je de actuele positie van sterrenbeelden, planeten en ook enkele nevels laat zien. De namen van de hemellichamen floepen tevoorschijn als je er je telefoon op richt.

Het steelpannetje, deel van sterrenbeeld de Grote Beer, of de cluster van het Zevengesternte herkennen de meesten wel, maar andere nachtparels zoals de ellipsvormige Andromedanevel zijn in de zomer ook zichtbaar, als je tenminste weet waar je moet zoeken.

Kun je het allemaal niet vinden? Geeft niet. De Melkweg is op zich al spectaculair genoeg. Met wat geluk zie je hem van horizon tot horizon als een enorme bleke rivier het firmament overspannen.

Wat planeten betreft is, na Venus, Jupiter altijd het helderste hemellichaam. Beide zijn deze zomer, helaas, alleen vlak voor zonsopgang laag in de schemering in het oosten te zien. Hetzelfde geldt voor Saturnus die wel al iets vroeger op komt. De oranjerode Mars is pas vanaf het najaar weer zichtbaar.

Twijfel je of je een ster of een planeet ziet, weet dan dit: als een ‘ster’ niet fonkelt en de rest doet dat wel, dan gaat het om een planeet.

De Melkweg boven Krimml (Salzburgerland). De heldere planeet (rechts) is Jupiter, de heldere streep is het voorbijzwevende ruimtestation ISS. De overige strepen zijn een vliegtuig (onder) en enkele satellieten. Beeld Jonathan Vandevoorde
De Melkweg boven Krimml (Salzburgerland). De heldere planeet (rechts) is Jupiter, de heldere streep is het voorbijzwevende ruimtestation ISS. De overige strepen zijn een vliegtuig (onder) en enkele satellieten.Beeld Jonathan Vandevoorde

International Space Station ISS

Nóg helderder is het International Space Station ISS, dat op sommige nachten geruisloos door de hemelkoepel beweegt: een spectaculaire verschijning. Met de app ISS Detector kun je achterhalen wanneer precies het gevaarte boven jouw locatie passeert en in welke richting je moet kijken.

En vergeet niet dat elk jaar in de periode 9-13 augustus de aarde door de Perseïdenzwerm trekt, een wolk fijne stofdeeltjes die ook om de zon draait. Vooral in de nacht van 11 op 12 augustus zie je veel flitsende meteoren, vallende sterren dus, met het hoogtepunt na middernacht. De wakkere kijker ziet er dan tientallen per uur voorbijflitsen.

Helaas is het dit jaar bijna volle maan die nacht.

Tips

1. Heb geduld

Kort na zonsondergang zie je ­alleen nog maar de allerhelderste sterren. De astronomische schemering, waarbij het nog niet ­helemaal donker is, kan naargelang de breedtegraad van je locatie ’s zomers tot enkele uren na zonsondergang duren. Pas daarna is het officieel stikdonker.

In Nederland verdwijnt die schemering in de weken voor en na de zonnewende (21 juni) nooit helemaal. Hoe zuidelijker je gaat, hoe langer de nachten ’s zomers duren, hoe meer uren astronomische duisternis dus. ’s Zomers is Scandinavië dus geen goede regio om sterren te spotten.

2. Zaklamp uit!
Je ogen hebben minstens 20 minuten nodig om volledig aan de duisternis te wennen. Dan pas zie je ook de zwakste sterren tevoorschijn komen. Dus: zaklamp uit! Raadpleeg een eventuele telefoon-app alleen met je schermverlichting op de allerlaagste stand. Starwalk 2 heeft een speciale nachtstand met alleen zwak rood licht: nog beter. En vind vantevoren dat perfecte donkere plekje met behulp van Google Earth bijvoorbeeld.

3. Kleed je warm aan
Je staat gedurende lange tijd stil. Een dikke trui en soms een muts is geen overbodige luxe. Heb je een ligstoel of een matje, neem dan ook een dekentje mee. En probeer vooral wakker te blijven, want het spektakel gaat beginnen!

Je ogen hebben minstens 20 minuten nodig om te wennen. Beeld Jonathan Vandevoorde
Je ogen hebben minstens 20 minuten nodig om te wennen.Beeld Jonathan Vandevoorde

Hoe fotograaf je de sterrenhemel?

Sterren fotograferen vergt enige oefening. Ideaal is een spiegelreflex- of systeemcamera waarbij je alles handmatig kunt instellen. Omdat je langer gaat belichten, is het gebruik van een statief onontbeerlijk.

• Gebruik een lens met een zo klein mogelijke brandpuntsafstand (groothoek dus, bijv. 14 of 18 mm).

• Kies het kleinste f-getal (de diafragmawaarde) zodat je lens zoveel mogelijk licht vangt.

• Stel handmatig (!) scherp op een heldere ster of een lamp in de verte en zet de autofocus permanent uit. Lukt het niet, kies dan manueel de stand ‘oneindig’ (ꝏ) op je objectief.

• Belicht maximaal 25 tot 30 seconden anders worden je sterren streepjes.

Let op: gebruik een hoge ISO-waarde (deze geeft de lichtgevoeligheid aan), maar let op: hoe hoger de ISO-gevoeligheid, hoe meer beeldruis en dat kan vanaf een bepaalde waarde storend worden. Bij elk cameratype is die grens anders, dus je zult moeten experimenteren.

Maak enkele foto’s met een ISO tussen 1600 en 6400 en beoordeel het resultaat op je cameraschermpje door sterk in te zoomen (dit doe je sowieso om te controleren of de sterren goed scherp zijn). Slaat je beeld wat te geel uit, verander dan je automatische witbalans in een handmatige waarde.

Probeer ook enkele foto’s met verschillende waarden tussen 3200 en 4700K en oordeel zelf wat het meest natuurlijk oogt.

Vind de donkerste plekken

De allerdonkerste locaties op de wereld hebben het label International Dark Sky Place. In ons land zijn de Boschplaat (Waddenzee) en NP Lauwersmeer erkende IDSP’s. Kijk op darksky.org/our-work/conservation/idsp/finder voor de beste plekken om sterren te kijken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden