Het Mooiste Nederland Griendtsveen

Griendtsveen, het schilderachtige veendorp van Toon Kortooms

Griendtsveen Beeld Johan Nebbeling

Een dorp gesticht om het veen te ontginnen. De eigenaar had weinig op met de arbeiders, maar wel oog voor schoonheid. Zodoende ligt Griendtsveen er nu schilderachtig bij.

Het donkere water van de Helenavaart weerspiegelt de rood-oranje-gele herfsttooi van de Amerikaanse eiken langs de oevers. Zou net als ik op dit ophaalbruggetje ook de jonge Toon Kortooms (1916-1999) hebben staan wegdromen, turend in de trage stroom?

Het kan bijna niet anders, want ik ben in Griendtsveen, Kortooms geboortedorp. Hier groeide hij op, als zevende van de veertien kinderen van de directeur van een turfstrooiselfabriek. Deze omgeving vormde een levenslange inspiratiebron voor zijn zowel humoristische (‘Beekman en Beekman’) als sociaal bewogen (‘Mijn kinderen eten turf’) streekromans waarmee hij ook buiten Brabant roem oogstte. Uit zijn werk spreekt een diepe liefde voor de ruige Peel en haar dito bewoners.

Smokkelaars en struikrovers

Want de Peel mag tegenwoordig een prachtig natuurpark zijn, beheerd door Staatsbosbeheer, in Kortooms’ jeugd was het een amper toegankelijk, van moerassen vergeven hoogveengebied. Het domein van smokkelaars en struikrovers en vanaf halverwege de 19de eeuw van hordes uitgeteerde veenarbeiders. Die dolven er voor een hongerloontje naar het zwarte goud van destijds: turf.

Beeld Johan Nebbeling

Iets van die vroegere woestheid is nog zichtbaar in het eerste deel van de wandeling die mij van ‘Natuurpoort De Peel’ – een startpunt voor toeristische uitstapjes – naar Griendtsveen brengt. Over modderige dijkjes tussen moerassen gaat het. Langs slootjes, vaarten en door ontelbare ganzen en andere watervogels bevolkte ondiepe plassen. Tot achter een bocht Griendtsveen opduikt, een van de merkwaardigste en tegelijk schilderachtigste dorpen van Nederland. Eerder een nederzetting dan een dorp, een losse verzameling huizen en gebouwen die toch een rustieke eenheid uitstralen. Het zijn romantische, chaletachtige huizen, met groenwitte luiken, rode pannendaken, houten gevelbetimmering en soms een veranda.

De huizen staan langs met hoge bomen omzoomde lanen, waarvan de meeste niet zijn geasfalteerd maar voorzien van een fijn knisperende grindlaag. Langs de kanalen en vaarten, waarover gietijzeren ophaalbruggen liggen, heerst een weldadige, landelijke rust. Die wordt alleen onderbroken door de passagiers- en goederentreinen die over de nabije spoorlijn tussen Eindhoven en Venlo razen.

Beeld Johan Nebbeling

Een echt centrum heeft Griendtsveen niet. Wel basisschool De Driehoek die met kunst en vliegwerk overeind wordt gehouden (Griendtsveen heeft nog geen 600 inwoners), horecagelegenheid De Morgenstond, cafetaria De Peelstop en het (particuliere) Toon Kortooms Museum, gevestigd in het ouderlijk huis van de schrijver. Het park heeft een ‘blotevoetenpad’, een ware belevenis, aldus de website, waar ‘diverse ondergronden je voeten prikkelen’.

Dorpsveldwachter

Kijk, met zo’n gegeven zou Kortooms wel raad hebben geweten. De strenge, besnorde dorpsveldwachter met het slechte huwelijk die in een nacht bij volle maan op blote voeten wordt betrapt door de plaatselijke stroper. Zoiets.

Maar Kortooms rust samen met zijn echtgenote ‘Mijkje’ op het kerkhof achter de neogotische Sint Barbarakerk uit 1895, een ontwerp van de in rooms-katholieke kerkbouw gespecialiseerde aannemer/architect Jacques van Groenendael. Op een zwarte marmeren zuil staat een liefdesverklaring van de schrijver aan zijn geboortedorp: “Voor mij is Griendtsveen een droom, die elk voorjaar werkelijkheid wordt.”

Griendtsveen is beschermd dorpsgezicht, in 1885 gesticht door en vernoemd naar Eduard van de Griendt. Diens in brons gegoten beeltenis prijkt aan de rand van het dorp. Hij was een van de zonen van dé ontginner van De Peel, Jan van de Griendt. Die had in 1850 zelf al een dorp gesticht van waaruit zijn arbeiders de Peel konden ontginnen: Helenaveen, vernoemd naar zijn echtgenote. De nieuwe dorpen waren verbonden via de Helenavaart.

Beeld Johan Nebbeling

Zoon Eduard was net als zijn pa een werkgever van de oude stempel die weinig begrip had voor de noden van de onder hem gestelden. Maar hij had wel oog voor schoonheid en harmonie en liet Griendtsveen ontwerpen door Louis Kooken, de gerenommeerde stadsarchitect van Eindhoven.

Apostelen

Veel van de door hem ontworpen panden staan er nog, al lag het dorp aan het einde van de Tweede Wereldoorlog zwaar onder vuur. De ‘apostelwoningen’ voor het hogere personeel (zo genoemd omdat de arbeiders hen als ‘apostelen’ van Van de Griendt zagen), de pastorie, het postkantoor, het Catharinegesticht met ziekenzaal en niet te vergeten de Marechaussee-kazerne om het bij tijd en wijle morrende werkvolk onder de knoet te houden.

De in ‘Hollandsche Renaissance stijl’ gebouwde villa Sphagnum, het domicilie van de familie Van de Griendt en vernoemd naar het veenmos dat ooit De Peel overwoekerde, is ook een ontwerp van Van Groenendael. Voor de liefhebber: het huis uit 1897 met vijftien kamers staat te koop voor 1,7 miljoen euro. Had ik die centen liggen, ik zou de aankoop overwegen. Want Toon Kortooms wist het al: Griendtsveen is de parel van de Peel. 

Beeld Johan Nebbeling

Praktisch

Griendtsveen, tot 1956 privébezit van de familie Van de Griendt, behoort tot de gemeente Horst aan de Maas. In het dorp wonen ruim 500 mensen die naar verluidt de ‘meest zuivere vorm van Brabants’ spreken. Opmerkelijk want Griendtsveen ligt nog net in Limburg. Om er te komen met de auto: vanaf knooppunt Leenderheide de A67 richting Venlo en dan de afslag Liesel. Met het openbaar vervoer: vanaf station Deurne buurtbus 262 richting Helenaveen. Er zijn op internet (o.a. route.nl) diverse wandelroutes in en rond het dorp te vinden. Een fijn startpunt voor een rondwandeling is Natuurpoort de Peel in Deurne (let op: maandag en dinsdag gesloten).

Voor Het mooiste Nederland probeert de redactie van Trouw de mooiste fiets- en wandelroutes door Nederland uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden