Hunebed D45 in de Emmerdennen bij Emmen. Volgens een overlevering zou een deuk in een van de dekstenen zijn veroorzaakt, doordat koning Lodewijk ­Napoleon met paard en al bovenop dit hunebed ging staan.

FietsenHunebedden

Een ode aan de hunebedden: waarom ze zoveel meer zijn dan saaie stapels stenen

Hunebed D45 in de Emmerdennen bij Emmen. Volgens een overlevering zou een deuk in een van de dekstenen zijn veroorzaakt, doordat koning Lodewijk ­Napoleon met paard en al bovenop dit hunebed ging staan.Beeld Edwin van Sas

Je loopt er een rondje omheen, kijkt er eens onderdoor, fotootje, klaar. Edwin van Sas, een Drent nog wel, had ­weinig met hunebedden. Tot hij zich erin verdiepte. 

Een fietsvakantie door Drenthe, de provincie waar ik opgroeide, stond al lang op de to-dolijst. De melancholie naar ‘de provincie’ die Marijke de Vries hier eerder beschreef is mij - tegenwoordig net zo lang woonachtig in Amsterdam - niet vreemd. Om het cliché compleet te maken bedachten m’n vriendin en ik dat het leuk was alle 52 Drentse hunebedden bij langs te gaan. 

Dat was overigens niet vanwege de bouwwerken zelf, maar slechts om onze tocht richting te geven. Ik had er weinig ­binding mee, en navraag bij familie en vrienden leverde evenmin enthousiasme op: ­hunebedden zijn onlosmakelijk met Drenthe verbonden, maar het ‘Geef mij maar ­Amsterdam’-gevoel ontbreekt.

Tijdens het plannen van de route rea­liseerde ik me hoe weinig ik eigenlijk van ­hunebedden weet. Het zijn grafmonumenten, de stenen zijn lang geleden vanuit ­Scandinavië met oprukkend ijs aangevoerd, dat was het wel. Ik besloot de Gids voor hunebedden in Drenthe en Groningen te bestellen en me googelend verder te verdiepen.

Je kunt ze pas op waarde schatten als je je een beetje inleest

Zo leerde ik dat de hunebedden ‘mega­lithische’ (van grote stenen) bouwwerken zijn tot 5300 jaar oud, uit het neolithicum, de jonge steentijd. De bekendste stenenpartij uit die tijd is trouwens Stonehenge, waar jaarlijks miljoenen bezoekers op afkomen. Het Hunebedcentrum in Borger (zelfverklaard ‘hunebedhoofdstad’) moet het doen met 100.000 mensen (ter vergelijk: het Rijksmuseum trekt een miljoen Nederlandse ­bezoekers per jaar).

Geschiedenis is geen wedstrijd ver ­plassen, maar de ouderdom van hunebedden wekt ontzag. Die hoofdstedelijke grachtenpandjes staan er nog geen 500 jaar. Wie ‘het oudste gebouw van Nederland’ googelt, komt uit bij het Romeinse badhuis in Heerlen, nog geen 2000 jaar oud. Daar lachen ze om in Drenthe.

Ondanks deze oprechte poging de hunebedden in de juiste historische context te bezien, blijft het verschil tussen Amsterdam en Havelte – waar we de eerste twee bezochten – groot. Je loopt er een rondje omheen, kijkt er eens onderdoor, fotootje, klaar.

Hunebed D53 op de Havelterberg bij Havelte. Het is het op één na grootste hunebed in Nederland (18,9 meter lang en 4,4 meter breed). Alleen het hunebed in Borger is groter. Op last van de Duitsers werd het in de Tweede Wereldoorlog afgebroken voor de aanleg van een landingsbaan. De stenen werden zeven meter diep begraven. In 1949 is het hunebed herbouwd op de oorspronkelijke plaats. Omdat er bij onderzoek in 1918 tekeningen waren gemaakt van dit hunebed, kon het vrij exact worden gereconstrueerd.Beeld Edwin van Sas

De erop volgende fietstocht door het Holtingerveld richting Diever bood meer spektakel. De Drentse natuur – we doorkruisten onder meer het Drents-Friese Wold, Fochteloërveen en de Gasterse Duinen en daarmee bos, heide, duinen, zand- en veengronden – ís ook inspirerend, maar toch veranderde de balans. In plaats van ‘weer een hunebed’ kwamen het verhaal van de hunebedden meer tot leven. Misschien, concludeerden we in de loop van de week, kun je ze pas op waarde schatten als je je een beetje inleest en er verschillende bezoekt. Overigens helpt de vaak prachtige ligging in de natuur wel een handje. In Emmen liggen twee hunebedden midden in een woonwijk en dat ziet er – net als die woonwijk – gelijk nogal armoedig uit.

Is de Hunebed Highway aangelegd door de hunebedbouwers?  

Zoals kunst kijken pas echt interessant wordt met wat kennis, zagen we door het boek en de bezichtigingen ook steeds beter de verschillen en overeenkomsten tussen hunebedden. Tussen de wel/niet aanwezige stenenkransen, dat sommige hunebedden in paren liggen en anderen alleen. Het viel ons op dat de draagstenen aan de buitenkant rond zijn, zoals je verwacht, maar aan de binnenkant vaak recht als een muur zijn. Alsof ze zijn bewerkt. Geograaf en Hunebedcentrum-directeur Harrie Wolters legt uit dat dit niet het geval is: “Dat sommige stenen zo splijten is een natuurlijk proces bij bepaald type stenen, maar de bouwers hebben overduidelijk naar zulke stenen gezocht als fundament voor hun hunebedden.”

Natuurlijk zijn er de verschillen in omvang en compleetheid. Er blijken ook veel meer ­hunebedden geweest dan we nu kennen, maar vele zijn kapot gemaakt en gebruikt om wegen van te maken, of in onze dijken gestopt. De cultuurhistorische waarde van de stenenstapels is een recente uitvinding, lang werden ze gezien als heidense bouwwerken, gemaakt door enge reuzen (hunen). Bij sommige hunebedden zie je nog gaten in de stenen, die zijn ­gemaakt om bijvoorbeeld kruit in te stoppen om de kei te splijten.

En dan de locaties. De meeste hunebedden liggen op de Hondsrug, waar het ook meer dan 5000 jaar geleden al veilig en droog was. De N34, tegenwoordig Hunebed Highway gedoopt, vormt al duizenden jaren een handelsroute over de Hondsrug, waarover ook de hunebedbouwers zich verplaatsten – misschien legden ze hem wel aan.

Op hunebedden-fietsvakantie door Drenthe.Beeld Edwin van Sas

Als er steeds weer hunebedden aan je horizon opdoemen, krijg je ook een betere indruk van de omvang van de trechterbekercultuur – zoals hunebedbouwers worden aangeduid, omdat ze trechtervormig aardewerk maakten. We fietsten in totaal zo’n 350 kilometer door Drenthe, waarbij we soms echt even moesten zoeken. Ik wist niet dat er nog zo veel onverharde wegen ­bestonden in Nederland. Als je vervolgens leest dat er ook honderden hunebedden in het noorden van Duitsland (vaak net een tikkeltje anders gebouwd dan de Nederlandse, alleen bij ­Emmen ligt een hunebed Duitse stijl), ­Denemarken, Polen en zelfs Zweden krijgt pas echt een beeld van hoe groot deze Noord-Europese beschaving was.

Ook een interessante geschiedenisles: de hunebedbouwers waren in zekere zin de eerste inwoners van ons land en bovendien de eerste boeren. Tot die tijd leefden er jagers-verzamelaars zonder vaste verblijfplaats. Dat veranderde met de mensen uit de trechterbekercultuur die zich (semi-)vast vestigden. Ze trokken regel­matig verder naar nieuw te ontginnen gebieden, maar lieten enorme monumenten van blijvende aard in het landschap achter. Hoe ze de tienduizenden kilo’s zware stenen op hun plek kregen, is nog altijd niet bekend, maar in ieder geval kostte het zoveel tijd, ­samenwerking en moeite dat ze een enorme betekenis moeten hebben gehad.

Het hunebed als prehistorische kerk

Het recentste onderzoek, vertelt Wolters, laat zien dat die betekenis groter is dan tot nu toe gedacht. Het klassieke beeld van ­hunebedden als grafmonumenten is namelijk onvolledig. “In de buurt van hunebedden worden allerlei spullen gevonden. Het waren plekken waar mensen samenkwamen en naast doden begraven ook feestten en religieuze rituelen plaatsvonden.” Het hunebed als ­prehistorische kerk dus, waar getrouwd en gerouwd werd.

In de graven zijn ook sieraden gevonden van materialen die in die tijd alleen in Zuid-Europa voorkwamen. Hoe die de reis naar Drenthe aflegden - door oorlog of vriendschappen? - we kunnen er alleen over fantaseren, want er was nog geen schrift of schilderkunst.

Hunebed D47 in de woonwijk Angelslo in Emmen. Bij een inspectie in 1918 ­waren slechts twee van de vijf dek­stenen aanwezig, één daarvan is later ­teruggevonden en herplaatst. Uiteindelijk is het bouwwerk afgemaakt met twee ‘vreemde, ‘maar goed passende stenen’. In 1997 was het monument zo ernstig aan vandalisme onderhevig dat overwogen is het onder het zand te ­laten verdwijnen.Beeld Edwin van Sas

De hunebedden zijn in onze taal- en beeldcultuur geen aantrekkelijke objecten, en wat ook niet helpt is, dat wat wij hunebedden noemen eigenlijk alleen het karkas is. Tussen de stenen lagen andere, kleinere stenen en met leem en andere materialen werden ze aan de binnenkant helemaal dichtgemaakt. Wolters: “In een hunebed in Denemarken is een heel drainagesysteem gevonden, dat ervoor zorgde dat het droog bleef binnen”.

Bovendien lagen alle hunebedden onder een heuvel, waarschijnlijk waren hooguit de dekstenen zichtbaar. En werd er grond uitgegraven, zodat je een soort souterrain binnenliep. Het is jammer dat we ons zo’n huisje alleen kunnen inbeelden als we ervoor staan, beaamt ook Wolters. “Ik zou heel graag een hunebed in originele staat herstellen, maar dat mag niet zomaar en het is ­natuurlijk een kostbare onderneming.”

Het kost een beetje moeite, maar je krijgt er veel voor terug

Er is nog een wereld te winnen in het populariseren van hunebedden, al ligt dat ook aan onszelf: ik hoor deze coronatijd veel bevriende dertigers die de afgelopen decennia de hele wereld over reisden beschaamd zeggen dat er in Nederland nog zoveel moois te ontdekken is waar ze voorheen geen oog voor hadden. Daar is de Drentse hunbedbaas Wolters overigens ook een schoolvoorbeeld van: na zijn studie leidde hij als gids toeristen langs onder meer Stonehenge en de piramiden, maar zag hij bij terugkomst pas hoe bijzonder de hunebedden zijn.

Na een bezoek aan een enkel hunebed is het lastig om ervan te houden. Het vraagt wat kennis en fantasie, maar als je vervolgens in stilte bij zo’n ontzaglijk oud monument zit, in de prachtige Drentse natuur, je er in alle rust omheen kunt lopen zonder ticketoffice of hordes ­selfiesmakende toeristen, word je rijkelijk beloond.

Misschien is het maar goed dat je er een beetje moeite voor moet doen. 

Lees ook: 

‘Verbluffende’ ontdekking bij Stonehenge: Een complex stelsel van schachten

De prehistorische mens kon klaarblijkelijk aardig tellen. Dat moet wel, zeggen Britse, Oostenrijkse en Schotse archeologen, anders zou het nooit mogelijk geweest zijn om een gigantische cirkel van schachten bij Stonehenge te bouwen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden