Het Mooiste Nederland Ameland

Een kleine zoektocht naar de strandpalen van Ameland

Beeld Annemarie Bergfeld

Als alarmsysteem hebben strandpalen allang afgedaan. Een kleine zoektocht op Ameland naar de verloren functie van deze onverzettelijke wakers.

Die onwankelbare houten palen met witte of rode kop, ik weet niet hoe veel strandpalen ik door de jaren heen op de Waddeneilanden móest fotograferen. Zo fotogeniek als ze op een verlaten strand, in de branding of in een duinpan staan. Verkleurd, gezandstraald, aangevreten door zon, zout en windkracht tien – ik kan ze nooit weerstaan.

Hele generaties eilanders stelden hun werkzame leven in dienst van het behoud van hun eiland; ze stortten basaltblokken, plaatsten rietschermen en plantten helm. Wat hun inspanningen opleverden, moest natuurlijk gemonitord worden, al bestond dat woord nog niet toen Rijkswaterstaat in de tweede helft van de 19de eeuw strandpalen op de Waddeneilanden begon te plaatsen.

Laserscanners

Een doordacht alarmsysteem in analoge tijden. Veranderde de positie van een paal op een vastgestelde basislijn ten opzichte van de vloedlijn of de achterliggende duinenrij of werd hij ‘langer’ of ‘korter’ door de bewegingen van het zand, dan was het tijd voor actie. Inmiddels zijn deze trouwe wachters ingehaald door de tijd. Ze doen nog goede diensten om een vervuiling of een aangespoelde zeehond te melden. Voor de meting van zee- en zandbewegingen zijn GPS en laserscanners in de plaats gekomen.

Meer dan eens vroeg ik me af hoe ik de nummers op de palen moest duiden. Op het Amelander strand bijvoorbeeld staat Paal 1 bij Hollum, Paal 25 op de oostpunt. Dat is nog te volgen, zeker als je weet dat het eiland 25 kilometer lang is. De tussenliggende roodbekopte hectometerpalen om de 200 meter ook. 17.600 kan niet anders dan 17 kilometer, 600 meter zijn. Maar een toevoeging als II 200, wat wil dat zeggen?

Beeld Annemarie Bergfeld

Tonnie Overdiep, gepensioneerd hoofd technische dienst bij Rijkswaterstaat, legt het uit. Daarvoor gaan we op de fiets. Welgemoed loodst hij me over het schelpenpad tussen Nes en Hollum, wijst op een biddende buizerd tegen een jubelend mooie wolkenlucht, houdt in als een handvol jonge zilvermeeuwen krijsend boven het pad cirkelt. Dit fietspad begon zijn leven als inspectiepad voor Rijkswaterstaat. Ook, júist als het strand na storm onder water stond, moesten de kantonniers de duinenrij op afslag kunnen inspecteren.

Op zoek naar de palen

Fiets of loop over Ameland en u komt de wit-, rood- of blauwgemutste palen hoe dan ook tegen. Bij Hollum staan er relatief veel omdat de kust daar een kromming vertoont. De palen op de waddendijk hebben niks te maken met het strandpalensysteem. Wetterskip Fryslân gebruikt ze bij dijkwerkzaamheden. Paal 5.400 Z I 350 staat bij het Finnegatspad in de Lange Duinen. Volg de handwijzer vanaf het fietspad. Vanaf de duinovergang waar de zee in zicht komt, is het nog ca. 200 meter. Een meter of 15 rechts van het pad staat de paal achter duindoornstruiken. Vlak bij het Finnegatspad veranderde een strandvlakte na de aanleg van een stuifdijk in een vogelrijk moerasgebied. Een bordje wijst de weg naar de vogelkijkhut. De VVV (Bureweg 2, Nes) verkoopt een gedetailleerde topografische kaart (€ 3,25). Meer info: vvvameland.nl.

Raailijnen

De eerste die we tegenkomen staat tussen het helmgras naast het fietspad onbeschaamd authentiek te wezen. Deze ‘11.000 III 400’ met witte kop blijkt hulppaal te heten. Dat zit zo: haaks op de basislijn van palen die evenwijdig langs de kust loopt, werden zee- en landwaarts kruisende lijnen getrokken, de zogenoemde raailijnen. Dit hele palensysteem vormde een soort rasterpatroon langs de kust. Overdiep: “Zo waren er, globaal om de 200 meter, doorgaande lijnen om metingen te doen naar de bewegingen van zee en land. ‘11.000 III 400’ betekent dat deze de derde in de raailijn van Paal 11 is en dat hij op 400 meter van de hoofdpaal staat. De drie witte banden zijn ter verduidelijking van zijn derde positie.”

Beeld Annemarie Bergfeld

Doordat Ameland in de afgelopen anderhalve eeuw nogal wat hectares aan de zee heeft moeten afstaan, zijn de meeste palen van de nullijn verdwenen. En met hen de exemplaren van de zeewaartse raailijnen. Eentje zou Overdiep er nog weten te vinden. Het voelt als een kleine ontdekkingsreis als we na een mooi stuk lopen – over duinenrij na duinenrij – en even zoeken paal 5.400 Z I 350 achter een bosje duindoorns ontwaren. De Z laat geen ruimte voor misverstand: ooit stond deze alarmpaal met zijn voeten in de branding, 350 meter zeewaarts uit de nullijn. Door die zee, die hier neemt en daar geeft, is de laatste decennia op de noordwestpunt van het eiland veel zand aangeland. De branding rolt nu zeker een kilometer noordelijker het strand op. Wél kan 5.400 Z I 350 nog goed dienst doen als trefpunt voor een romantisch afspraakje.

Binnenkering

Niet alleen moderne meettechnieken, ook voortschrijdende inzichten maakten de strandpalen overbodig. Sinds 1990 wordt onze kust ‘dynamisch’ beheerd waarbij natuurlijke processen zo veel mogelijk ruimte krijgen. Slaan wind en water een gat in de duinen, dan hoeft dat niet meteen paniek te betekenen. In de jaren tachtig werd op Ameland een meer landinwaarts gelegen kering van stuifdijken en natuurlijke duincomplexen op deltahoogte gebracht. Deze ‘zandige binnenkering’, die een gesloten dijkring met de waddendijk vormt, waarborgt nu de veiligheid van de eilanders. Om de kering in het terrein terug te vinden, staan er op makkelijk vindbare plekken blauwe paaltjes in de grond. Van nummer 1 bij Hollum tot nummer 81 in de Kooiduinen, voorafgegaan door de Griekse letter Delta (Δ). Best overzichtelijk allemaal.

Beeld Annemarie Bergfeld

Voor Het mooiste Nederland probeert de redactie van Trouw de mooiste fiets- en wandelroutes door Nederland uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden