Toeristen in een watertaxi in Venetië,  2018

Massatoerisme

Betekent corona het einde van de snacktoerist?

Toeristen in een watertaxi in Venetië, 2018Beeld EPA

Wie weet, is corona het beste afkickmiddel tegen onze ongebreidelde reisverslaving. Die hoop duikt op in de toekomstdromen van de toerismeprofessor, de beroepsreiziger en drie reisondernemers. ‘We gaan weer reizen als Goethe. Langzaam.’

De openingsscène uit de Spaanse speelfilm ‘Abre los ojos’ (‘Doe je ogen open’) van Alejandro Amenábar is een klassieker. Een jongen wordt wakker in zijn appartement in het centrum van Madrid, neemt een douche, stapt in zijn cabriolet Kever. Eenmaal bij de monumentale Gran Vía ontdekt hij dat er niemand meer is. Hij is alleen. De jongen stapt uit, loopt vertwijfeld de weg op. Hij rent weg over het asfalt, omringd door de stilte.

Op een ochtend doe ik mijn ogen open. Een kwarteeuw later wandel ik op precies dezelfde plek door die openingsscène. De werkelijkheid op het midden van de Gran Vía overtreft zelfs het verzonnen verhaal. Terrassen zijn opgedoekt, toeristen zijn al weken geleden vertrokken. De laatste koffers ratelden weg en het geraamte van de stad bleef achter. Het werd ineens echt doodstil. Net als overal.

Een groep fanatieke Italiaanse filmmakers lukte het afgelopen weken drones door het hevig beveiligde luchtruim van Rome te laten schieten. Op Instagram (#dirtyseagulsfpv) zie je de duizelingwekkende beelden, scherend over de ellips van Piazza Navona en dwars door de opening in de Vier Stromenfontein van Bernini. Even later razen ze over de beeldengroep – ook al van Bernini – van de Fontana di Trevi en de Spaanse Trappen. Je houdt je adem in. Misschien wel indrukwekkender is de volledige afwezigheid van toeristen. Er is niemand, de eeuwige stad is teruggeven aan zichzelf.

Een still uit de film ‘Abre los ojos’.

Vakantie als mensenrecht

Het fenomeen vakantie werkte zich in zijn relatief jonge bestaan op tot een ‘mensenrecht’. Waren er wereldwijd in 1950 nog slechts 25 miljoen internationale toeristen, in 2019 waren dat er 1,3 miljard. Dat is eenzesde van de wereldbevolking. En over tien jaar zullen dat er 1,8 miljard zijn, zo becijferde de Wereld Toerisme Organisatie van de VN (UNWTO). Die gigantische groei, zegt professor Paul Peeters, is simpel te verklaren. Aan Breda University doet hij onderzoek naar de duurzame ontwikkeling van toerisme.

Allereerst is het gemiddelde inkomen flink gestegen, ten tweede hebben steeds betere vervoerssystemen bijna iedere uithoek van de wereld bereikbaar gemaakt. Peeters: “Je ziet in onderzoeken dat wanneer je inkomen met een factor vijf toeneemt, dat het aantal reizen ook met dezelfde factor toeneemt. Uiteraard met een praktische limiet, een jaar heeft immers maar 365 dagen. Linksgeoriënteerde mensen vinden het niet leuk als ik het zeg, maar naarmate de gelijkheid in de wereld toeneemt, neemt ook het aantal vakanties toe.”

Zo kon het gebeuren dat toerisme op sommige plekken op de wereld een onbeheersbaar monster werd. ‘Toerisme’, schreef Ilja Pfeijffer in zijn roman ‘Grand Hotel Europa’, ‘is misschien het zichtbaarste gevolg van de globalisering. Niemand wordt nog beschermd door afstand.’

Toeristen verzamelen zich voor de Trevifontein in Rome.Beeld Getty Images

Met Airbnb als hét symbool van de ontwrichting van de mooiste steden van Europa. Peeters: “Airbnb leek een vriendelijk, initiatief van de nieuwe tijd. Nu weten we beter. Er is een keihard commercieel en zelfs crimineel systeem omheen ontstaan met als bedrijfspolicy: het massaal ontwijken van lokale regels en belastingen.”

Wie zal dit soort uitwassen van massatoerisme beteugelen? De consument? Peeters heeft daar geen hoge verwachtingen van. Het reisgedrag zal verschuiven en het aantal reizen neemt tijdelijk af, maar hoe langer de internationale lockdown duurt, hoe groter het reisverlangen zal worden. “Sommigen redeneren: als het straks weer mág, laten we dan als beloning die grote droomreis maken. Niet beseffend dat zo’n verre reis een enorme impact heeft op het milieu. Dat scheelt soms wel een factor 40 vergeleken met een bestemming dichterbij.”

Beroepsreiziger Floortje Dessing reist nu even niet naar het einde van de wereld, maar maakte een coronavariant van haar programma: ‘Floortje blijft thuis’. Met meer dan een miljoen kijkers. “Ik ben geen verpleegkundige maar ik wilde wél iets doen toen de pandemie uitbrak”, zegt ze al beeldbellend. “Ik wilde in dit programma laten zien hoe waanzinnig mooi Nederland is.” Dat moeten we niet zien als een moralistische boodschap aan de reisverslaafde Nederlander. “Wie ben ik om dat te doen?”

Dessing noemt zich een kind van de jaren zeventig. Backpacken was in opkomst, ver reizen niet langer voorbehouden aan de elite, de vrijheid lonkte. “Met de ‘Lonely Planet’ in je hand lag de wereld aan je voeten. Tot vijf jaar geleden werd mij nooit gevraagd of ik me zorgen maakte over mijn ecologische voetafdruk. Nu wordt mij soms voor de voeten geworpen dat ik met mijn programma’s zoveel snacktoeristen de wereld in heb gestuurd. Prima hoor, maar mijn programma’s gaan nooit over de gemakkelijke hotspots.”

Het verlaten Puerta del Sol, een van de bekendste pleinen van Madrid, tijdens de lockdown.Beeld Rop Zoutberg

Op ramkoers met de aarde

Het tijdperk van zorgeloos reizen is voorbij, zegt Dessing. “De uitwassen van het massatoerisme liggen terecht onder vuur. Airbnb en de prijsvechters die je voor vijfhonderd euro tien dagen all-inclusive naar Curaçao brengen, het is niet meer houdbaar. We liggen op ramkoers met de aarde. Ik zie deze pandemie ook als een teken dat de aarde uit protest zijn verentooi schudt.”

Bij reisondernemers groeit ook het besef dat er grenzen zijn aan massatoerisme. Activistische reisorganisaties als Responsible Travel blijven bewust weg van cruises, skioorden met kunstsneeuw of olifantentochten in tropische toeristenoorden. Ook verre reizenspecialisten als Sawadee hebben hun aanbod verbreed naar Europese bestemmingen als Albanië en Zweden. Dat is zinnig, zegt professor Peeters. “Als je tien procent van de reizen afschraapt uit het verre-reissegment, dan scheelt dat vijftig procent van de totale emissies.”

Wat Floortje Dessing betreft gaan we terug naar de schoonheid van het kleine reizen. “Ik hou van die eenpitters in de reiswereld die met ziel en zaligheid jarenlang kennis verzamelen over één bestemming, de cultuur en de mensen. Die alle moeite doen om het geld terecht te laten komen bij de lokale bevolking. Maar ik snap ook dat een weekje snorkelen in Bali makkelijk is geboekt.”

Volgens Peeters ligt de bal nu vooral bij de overheden. “Door de strakke regie bij het bestrijden van crisis en de enorme steunmaatregelen is het vertrouwen in de overheid nog nooit zo groot geweest. Hét momentum om duurzaamheidseisen te stellen aan bedrijven die we samen overeind houden.”

Bovendien was er afgelopen jaren al een groei van 25 procent naar meer internationale treintickets, weet Peeters. “Ook investeringsbanken zien in dat de trein een veel belangrijkere rol gaat spelen en raden aan daarin te investeren. Dat gaat om vele miljarden. Je ziet bijvoorbeeld dat de Franse overheid die Air France na de steun dwingt een aantal binnenlandse vluchten te stoppen, als daar een goed TGV alternatief voor bestaat.”

Inmiddels zien we de eerste dappere bewegingen bij overheden. In Barcelona bekijkt het linkse gemeentebestuur of leegstaande vakantieappartementen teruggevorderd kunnen worden zolang de crisis duurt. Frankrijk durft de miljardensteun aan Air France te koppelen aan strenge duurzaamheidsvoorwaarden.

Reizen, zo leren we, is gewoon te goedkoop geworden. Moet vliegen dan weer elitair worden? Peeters: “Misschien is dat helemaal niet zo erg. Normale mensen liggen niet wakker van het feit dat ze niet naar de maan op vakantie kunnen. Maar als je buren dat plotseling allemaal wél zouden kunnen dan kan het gemakkelijk een groot gemis worden.” 

Reisondernemer Rigtmar Brandenburg.

‘Het werd normaal dat we vier keer per jaar voor de lol een vliegtuig pakken’

Rigtmar Brandenburg (39) is directeur van Baja Bikes, actief in tweehonderd steden wereldwijd. Hij woont in Spanje.

“Ik vertrok in 2003 naar de magische stad Barcelona, waar Freddie Mercury met Montserrat Caballé had opgetreden. Ik raakte betrokken bij fietstoers in Barcelona. De gidsen waren geen historici maar gaven toegankelijke toers. ‘Wat kost het om hier te wonen?’ ‘Wat verdient een Spanjaard?’ Dat soort vragen. We bouwden Baja Bikes uit naar tweehonderd steden. 2020 had het beste jaar ooit moeten worden, maar de omzet is teruggevallen naar vrijwel nul euro in deze maanden. Ik ben bezig met crisisbeheer en overleven in plaats van uitbreiden. Ik heb wel drie noodplannen geschreven.”

“Mijn vrienden vonden het destijds exotisch dat ik naar Spanje verhuisde. Maar tegenwoordig is de ene vriend pas nog in Barcelona geweest. De ander heeft een neefje dat er stageloopt. De derde weet waar je de beste tapas eet. Het werd normaal dat we vier keer per jaar voor de lol een vliegtuig pakken. Budgettoeristen die voor twintig euro naar Zuid-Europa vliegen: dat is geen duurzaam businessmodel. Politici moeten de kloten hebben om te besluiten dat het anders kan.”

“Voor de toekomst kan Spanje ervoor kiezen niet meer mee te doen met dat massale, goedkope vrijgezellenfeesttoerisme aan de costa. Je kunt kiezen voor meer kleinschaligheid, en ja, misschien iets duurder, waardoor de ervaring van het reizen weer bijzonder wordt. Misschien leren we hierdoor dat we moeten investeren in fietspaden en treinreizen in plaats van in vliegtuigen. En waarom mag een stedentrip niet een dag langer duren? De reis is toch onderdeel van de beleving?”

Reisondernemer Filomena Uffing voor het Colosseum.

‘Zonder virus was de bom ook wel gebarsten’

Filomena Uffing (51) is directrice Andiamo World en gespecialiseerd in exclusieve reizen. Ze woont in Italië.

“Ik vertrok in 1989 naar Rome, gedreven door mijn passie voor alles wat uit Italië komt. Ik speel zelf piano en het had vooral te maken met de opera. Door corona werd ik me ervan bewust dat in plaats van te rennen ik ook stil kan staan. Paniek was er ook toen dit allemaal begon. Meteen daarna ging ik kijken hoe het verder moet.”

“Heel voorzichtig gaat Italië nu weer open. Maar wel met de angst dat het virus terugkeert omdat Italianen zich slecht aan de regels houden. De overheid zal echt moeten garanderen dat reizigers veilig zijn. Omdat we afstand moeten houden, kan het massatoerisme niet meer terugkeren.

“Al denk ik dat de bom ook zonder het virus was gebarsten. Streken als Puglia en Toscane zijn verwoest. Hoe fijn zou het zijn als er minder mensen bij het Colosseum binnenkomen. Als de kilometerlange rij voor de Vaticaanse musea verdwijnt. Inwoners krijgen hun steden terug en zullen er niet minder om verdienen, want toeristen gaan dan meer betalen.”

“Het toerisme zal terugkeren naar hoe het was toen ik jong was. Een ticket naar Rome kostte toen 550 gulden. Je spáárde voor zo’n ticket. Ik denk ook dat lowcost vliegtuigmaatschappijen zullen verdwijnen. Ze verliezen momenteel te veel geld. Alleen duurdere maatschappijen blijven over. Daardoor ontstaat automatisch een ander soort toerisme. Reizen wordt weer een bewuste keuze. Mensen komen met de bus, of met de eigen auto. Ze overnachten onderweg in Duitsland, in Oostenrijk. We gaan weer reizen zoals Goethe in de negentiende eeuw naar Italië reisde. Langzaam.”

Reisondernemer Pieter van Nuenen in Portugal.

‘Er staan nog maar twee reserveringen voor het vakantiehuis’

Pieter van Nuenen (48) is ondernemer en verhuurder van verbouwde wijnboerderij. Hij woont in Portugal.

“Ik verhuisde in 1998 naar Lissabon, op zoek naar meer avontuur. Met mijn vrouw kocht ik een quinta bij Coimbra. We verhuren het aan toeristen. Als een groep vertrekt tref ik vaak een halve meter kranten. De ‘Frankfurter Allgemeine’, dat soort titels. Mensen nemen stapels mee. Thuis hebben ze geen tijd die te lezen.”

“Na het virus verdwenen één voor één de boekingen uit het systeem. Ik dacht: shit. In 2017 lag onze boerderij in het centrum van enorme bosbranden, en ook toen stopten de boekingen direct. Er staan nog maar twee reserveringen voor het vakantiehuis. Dat zijn boekingen van Portugezen.”

“Mijn vader vroeg me pas: ‘Wanneer kan ik weer vliegen?’ Voor het eerst stellen we de vraag of we ons wel moeten verplaatsen. Ik hoop dat we het signaal van deze crisis serieus nemen. Met tweehonderd man opeengepakt rondvliegen voor een paar tientjes per persoon. Omdat het kan. Het leek een mooi businessmodel. Maar kijk naar de nadelen. Bel in de wijk Alfama in Lissabon aan bij een willekeurig huis en een Chinees of Deen zal opendoen.”

“Het moet kleinschaliger. Steden moeten minder vergunningen afgeven voor vakantieappartementen. Leg fietspaden aan, verban die stinkende tuktuks uit de binnenstad. De toeristenlobby Turismo Centro Portugal wijst nu naar het vergeten binnenland. Vergeet golfbanen. Vergeet vijfsterrenhotels. Laat toeristen meer moeite doen om op hun vakantiebestemming te komen. Zodat ze iets te vertellen hebben als ze weer thuiskomen. Ooit komt het moment dat de stranden hier weer opengaan. Maar wil ik daar nog wel liggen tussen duizenden andere handdoekjes? Dit is echt een wake up call.” 

Lees ook:

Eerst een grap, daarna knalt Ilja Leonard Pfeijffer de boodschap erin

Trouw-lezers kozen ‘Grand Hotel Europa’ tot roman van het jaar. Schrijver Ilja Leonard Pfeijffer reageert verguld, ook al omdat dit jaar alle grote literaire prijzen aan zijn neus voorbij zijn gegaan. ‘Ik heb veel mensen gesproken die me hebben gezegd dat ik hun vakantie grondig heb verpest.’

Edison Rijna, gezaghebber van Bonaire: ‘We zijn ons eiland aan het prostitueren’

Edison Rijna is gezaghebber op Bonaire, burgemeester. Hij ergert zich aan de ‘monsters’ van cruiseschepen die bijna dagelijks aanmeren aan de kade van Kralendijk. Bonaire moet inzetten op duurzame toerist, vindt hij. En ook voor de 35.000 geiten heeft hij een oplossing: opeten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden