null Beeld

BoekrecensieGeschiedenis

Zo verdoemd was de Weimarrepubliek niet

Het Duitse democratisch experiment in het interbellum hoefde niet fataal af te lopen, suggereert historicus Patrick Dassen.

Paul van der Steen

Eén persoon had misschien het verschil kunnen maken. Gustav Stresemann, een evenwichtig en gezaghebbend Duits politicus, stierf kort voor de beurskrach van oktober 1929. Hij, de man die zijn vaderland al grote diensten had bewezen tijdens de hyperinflatie van 1923, werd 51. Stel nu dat hij veel ouder was geworden. Was de Duitse en daarmee de wereldgeschiedenis dan anders verlopen en was de Weimarrepubliek niet roemloos ten onder gegaan?

De aan de Universiteit Leiden verbonden historicus Patrick Dassen schrijft het met de grootst mogelijke voorzichtigheid op in zijn overzichtswerk De Weimarrepubliek 1918-1933. Over de kwetsbaarheid van de democratie. Wat-als-geschiedenis is eigenlijk geen geschiedenis. Maar de auteur wil maar zeggen: toeval en zelfs één enkele gebeurtenis kunnen groot verschil maken. Let wel: kunnen. Zeker weten zullen we het nooit.

Te veel geschiedschrijving redeneert naar de uitkomst toe

Een stuk stelliger is Dassen bij het bestrijden van het hardnekkige beeld van de Weimarrepubliek als een bij voorbaat tot mislukken gedoemd experiment. Te veel geschiedschrijving over het onderwerp redeneert naar de uitkomst toe: de machtsovername door Adolf Hitler in 1933 en het begin van de Tweede Wereldoorlog zes jaar later.

Dat noodlot was allerminst onvermijdelijk. Bovendien kende de geschiedenis van de Weimarrepubliek enorme pieken en dalen. In goede jaren groeide de economie, werd de verzorgingsstaat flink uitgebouwd en toonde een meerderheid van de bevolking zich alleen daarom al wars van al te grote politieke avonturen en extremisme.

Het oordeel over Duitsland tijdens het interbellum is bovendien afhankelijk van de manier van kijken. Landen die als overwinnaar uit de Eerste Wereldoorlog kwamen, zoals Groot-Brittannië en Frankrijk, kenden inderdaad meer stabiliteit dan Duitsland tijdens de eerste vijftien jaar van het interbellum. Maar het was ook daar relatief rustig in vergelijking met de chaos en het geweld in Centraal-, Oost- en Zuidoost-Europa.

Ongelukkige geboorte

De grondwetgevende vergadering van het nieuwe Duitsland kwam begin 1919 niet samen in Berlijn. De hoofdstad was te onrustig. Het kleine Weimar bleek wel veilig genoeg en misschien kon de geest van zijn beroemdste inwoners, Goethe en Schiller, die van militarisme en imperialisme verdrijven.

Vanaf het prille begin van de Weimarrepubliek waren er echter ontwikkelingen die de overlevingskansen van de Duitse democratie niet groter maakten. Het leven van dit ‘kindje’ begon al met een tumultueus verlopen, ongelukkige geboorte. De nederlaag in de Eerste Wereldoorlog en de revolutionaire woelingen daarna spleten links, maakten politiek geweld normaler en zetten sommigen aan tot het zoeken naar zondebokken. Het al aanwezige antisemitisme nam daardoor nog naardere vormen aan.

De bepalingen van de daaropvolgende Vrede van Versailles zetten kwaad bloed. De hyperinflatie van 1923 met broden die uiteindelijk vijfenhalf miljard mark per stuk kostten, zorgde voor een Umwertung aller Werte: nihilisme, goklust en bandeloosheid. De beurskrach van oktober 1929 betekende het begin van een economische crisis, die in Duitsland dieper was dan elders. Alle ellende vrat ook aan de Weimarrepubliek. Maar het einde daarvan werd pas na verloop van tijd onafwendbaar.

Betoging in Hamburg ter verdediging van de Weimar-republiek, 1 februari 1926.  Beeld Getty Images
Betoging in Hamburg ter verdediging van de Weimar-republiek, 1 februari 1926.Beeld Getty Images

Hitler werd gezien als tijdelijk bruikbare nuttige idioot

Zelfs in januari 1933 was het aantreden van Adolf Hitler als rijkskanselier dat niet. Diens NSDAP leek over haar hoogtepunt heen. Er waren alternatieven. De conservatieve elite hief de Führer in het zadel. Die korporaal uit de Eerste Wereldoorlog was een tijdelijk bruikbare nuttige idioot. De gevestigde orde zou hem kunnen bespelen om een door hen gewenst scenario waarheid te kunnen laten worden. Het bleek een fatale misrekening.

Dassen stuurt bekwaam om verleidelijke simplificaties heen. Bij de beschrijving van sleutelmomenten, het portretteren van sleutelfiguren en het uitdiepen van deelonderwerpen blinkt het boek uit in gelaagdheid. Cultuur is bij Dassen volle bioscopen dankzij zoete films als An der schönen blauen Donau, Das tanzende Wien en Das Land des Lächelns. Maar ook avant-gardistische cinematografie als Friz Langs meesterwerk Metropolis, waarin behalve de fantasieën en dromen van de Duitsers eveneens hun diepste angsten aan bod kwamen.

Pruisen bleek aanvankelijk een bolwerk van de democratie

Het gif kwam niet altijd van de kanten die het meest voor de hand lijken te liggen. Pruisen, de grootste Duitse deelstaat en tijdens het keizerrijk een bastion van reactionaire krachten en militarisme, bleek in het eerste decennium van de Weimarrepubliek een bolwerk van de democratie.

Daar hoorde een bewustzijn van de kwetsbaarheid bij. Kandidaten voor hoge politiefuncties werden niet alleen fysiek en mentaal gekeurd, maar er werd ook nagegaan of hun gedrag garant stond voor een positieve inzet voor de republiek. Tegelijkertijd bleek de zogenaamd weldenkende gemeenschap in Duitsland opvallend bevattelijk voor foute ideeën. De Duitse wetenschap, voor 1914 leidend in de wereld en hofleverancier van Nobelprijswinnaars, herstelde zich nooit meer helemaal van de klap van de Eerste Wereldoorlog, waarin de meeste geleerden de gruwelijke vernietiging voluit steunden. Na het morele faillissement van die jaren volgde een soort financieel bankroet. Universiteiten moesten het met minder zien te rooien. Dat droeg bij aan de voedingsbodem voor reactionaire ideeën en antisemitisme binnen de academie.

Volksgemeenschap

De nationaalsocialisten dankten hun steun op hun beurt niet enkel en alleen aan het gif dat ze verspreidden. Veel aanhangers wezen op de nadruk die de NSDAP legde op de volksgemeenschap. De nazi’s leken een definitief einde te willen maken aan de chaos en verdeeldheid in Duitsland. Het idee was dat ze oog zouden hebben voor het gewone volk. Adolf Hitler was per slot van rekening ‘een gewone man uit München’.

Dassen geeft aan het eind zijn kijk op de zin en onzin van vergelijkingen van de huidige tijd met de jaren van de Weimarrepubliek. De geschiedenis herhaalt zich soms, maar nooit precies hetzelfde. Het geeft – zeker in combinatie met de wetenschap dat gebeurtenissen nooit vooraf al onvermijdelijke uitkomsten hebben – enige troost.

null Beeld

Patrick Dassen
De Weimarrepubliek 1918-1933. Over de kwetsbaarheid van de democratie.
Van Oorschot; 768 blz. € 39,50

Lees ook:

Modern nationalisme is niet typisch Duits

Helmut Walser Smith biedt een intrigerende reis door Duitsland en zijn geschiedenis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden