null Beeld
Beeld

BoekrecensieBiografie

Willem van Oranje een zwijger? Nee. Wel een zwoeger


Een nieuwe biografie zit aangenaam dicht op de huid van de Vader des Vaderlands.

Paul van Der Steen

Balthasar Gerards loste op 10 juli 1584 de dodelijke schoten, maar Jan van Nassau, broer van het slachtoffer Willem van Oranje, beschouwde het vooral als een interventie van het Opperwezen. Een welverdiende straf voor het verzaken van het ware geloof was het. “Het is als niets anders te zien dan als een bijzonder werk Gods, een genadige vaderlijke tuchtiging en bezoeking.” Jan vermoedde bovendien dat de vroegtijdige dood ook het laatste restje goede naam en eer van de prins voor het nageslacht moest behouden.

Het zegt veel over de gevoelens die Jan als nieuwe pater familias inmiddels had over alle keuzes van zijn oudere broer. Het huis Nassau bleef berooid achter. Het toont volgens de biografie De zwijger. Het leven van Willem van Oranje van de hand van René van Stipriaan bovendien hoe eenzaam en vertwijfeld Oranje zich in zijn laatste jaren moet hebben gevoeld. Ten langen leste was hij erkend als dé leider van de Nederlandse Opstand. Graaf van Holland mocht hij worden. Maar in werkelijkheid bepaalden vooral de Staten wat er gebeurde. En als er gevochten moest worden, was er nooit geld genoeg.

Ziek en berooid op de vlucht

De dood was Oranje al vaker toegewenst. ­Begin 1569 legden zijn troepen en hij het ­tijdens een militaire campagne af tegen de legermacht van de hertog van Alva en vluchtte hij via Frankrijk ziek en volkomen berooid naar het familieslot Dillenburg. Beroofd van eer en goed, zou het nu zijn grootste geluk zijn om te sterven, klonk het. Alva omschreef Oranje als ‘een dode man, zonder enige ­invloed of krediet’. Kardinaal Gran­velle wist zeker dat Oranje ‘zijn hoofd nooit meer zou oprichten’.

Cultuurhistoricus Van Stipriaan heeft een imposante reeks boeken over de Tachtigjarige Oorlog en de Gouden Eeuw op zijn naam staan. Daar zat ook één biografie bij: van de dichter/rederijker Bredero, die dik acht maanden na de dood van Oranje werd geboren. De zwijger is een levensbeschrijving met eenzelfde hoog ambitieniveau, al is de klus in dit geval nog iets complexer vanwege de vele tonelen en personages die rond Oranje in diens bewogen tijd opdoken.

Willem van Oranje, ca. 1580, door Adriaen Thomasz Key. Beeld Rijksmuseum Amsterdam
Willem van Oranje, ca. 1580, door Adriaen Thomasz Key.Beeld Rijksmuseum Amsterdam

Van Stipriaan kiest ervoor om dicht op de huid van zijn held te zitten. Dat brengt de lezer dicht bij het karakter van Oranje en het lastige parket waarin hij verzeild raakte, en deels ook zichzelf deed belanden. Vanaf het moment dat hij de confrontatie aanging met het Spanje van Filips II (Van Stipriaan: in de kern ging het om zeggenschap en niet om geloof) bestond zijn leven uit het voortdurend blijven verzamelen van brokjes macht, beetjes geld en stukjes militaire slagkracht.

Spelen vanuit een verloren stelling

Schaken op vele borden tegelijk vergde een lenige geest én lenig omgaan met de waarheid. En steeds weer verschoven de panelen. Buitenlandse steun viel toch tegen of viel weg. De zeer bruikbare geuzen misdroegen zich. Of de calvinisten gingen lijnrecht tegen de door Oranje uitgedragen religieuze tolerantiepolitiek in. En om nog maar een schaakmetafoor te gebruiken: eigenlijk speelde Oranje vrijwel voortdurend vanuit een verloren stelling.

De zwijger maakt al dat zwoegen invoelbaar. Het zo van nabij volgen van Oranje maakt wel dat de wereld om hem heen niet heel uitvoerig wordt uitgelegd. De biografie vergt daarom de nodige concentratie en enige voorkennis van de lezer.

Hippe invalshoek

De biograaf legt veel nadruk op de manier waarop Oranje slim gebruikmaakte van pamfletten en ander drukwerk. Dat wekt in eerste instantie misschien een beetje de schijn van een hippe invalshoek (propaganda, fakenieuws, opkomst van een nieuw medium) die de biografie een eigentijdse draai moet geven. Maar de auteur maakt er door voorbeelden dwars door Oranjes levensverhaal heen een overtuigend betoog van.

Al vroeg bevatte de communicatie vanuit het kamp van Oranje vaste ingrediënten, schrijft Van Stipriaan. “Veel feiten, tot het afdrukken van documenten toe, veel juridische bedachtzaamheid, maar ook een rond verhaal, dat ondanks veel vertoon van nuance en rekkelijkheid, nauwelijks tegenspraak toeliet.”

Offers voor het algemeen belang

Literair en artistiek talent hielpen mee om Oranjes boodschap te verspreiden. De waarheid werd daarbij geregeld geweld aangedaan. De publicaties vergrootten de wandaden van de Spanjaarden uit en maakten die van mensen uit de eigen geledingen kleiner. De eigen belangen van Oranje en die van het geslacht Nassau werden zorgvuldig ­weggepoetst. De prins handelde, zo werd het althans voorgesteld, uit altruïsme. Hij bracht zijn offers voor het algemeen belang.

Om deze daden mogelijk te maken was wel de goedgeefsheid van anderen nodig. Investeren in de eigen vrijheid werd voor­gespiegeld als een morele plicht voor de bevolking. Wie geen offers bracht voor religie en vaderland, riskeerde niet alleen een leven onder tirannie maar ook ‘Gods toorn’.

De vooral met drukwerk maar bijvoorbeeld ook met liederen uitgedragen propaganda moest Oranje verlossen van het imago van rebel dat hem maar bleef achtervolgen. Daarvoor in de plaats diende statuur als verzoener en staatsman te komen.

Opportunisme als tweede natuur

Past dat bij zijn bijnaam Willem de Zwijger? Nee, maar die kwam pas in de zeventiende eeuw in omloop en lijkt terug te voeren op een vertaalfout, waardoor Latijn voor ‘sluw/slim’ werd verwisseld met Latijn voor ‘zwijgend’.

Oranje was in werkelijkheid juist een prater. Hij kon met redevoeringen bovendien mensen in beweging brengen. Maar spreken bleef voor hem in zijn vrijwel voortdurend precaire situatie steeds behoedzaam laveren. Het telde wat hij vertelde, hoeveel hij vertelde en hoe hij het vertelde. Als het moest, hield hij het bij vage algemeenheden of juist grote abstracties. Onwaarheden schuwde hij evenmin. Opportunisme was Oranjes tweede natuur, maakt Van Stipriaans uitvoerige portret meer dan ooit duidelijk. Het zat wellicht al in hem. De complexe omstandigheden waarmee hij te dealen had, werkten het ook in de hand.

Het is misschien niet het beeld van Oranje waar iedereen in tijden van ­her­levend nationalisme en oproepen tot staand zingen van het Wilhelmus op school op zit te wachten. Het is wel het eerlijke ­verhaal.

null Beeld
Beeld

René van Stipriaan
De zwijger. Het leven van Willem van Oranje
Querido Facto; 944 blz. € 39,99

Lees ook:

Biograaf: Willem de Zwijger was een behendige woordkunstenaar

Willem van Oranje, alias De Zwijger, wist de media in zijn tijd slim te bespelen, aldus historicus René van Stipriaan. Hij overhandigde zijn nieuwe biografie aan koning Willem-Alexander.

Pleegde Bredero, de geniale amateur, zelfmoord?

Prachtig tekent Van Stipriaan Bredero in 17de-eeuws Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden