null Beeld
Beeld

BoekrecensieGeografie

Weet u wat een contra-contra-enclave is? Milo van Bokkum legt uit waarom grenzen liggen waar ze liggen

Grensstreken biedt een fascinerende reis naar van het moederland losliggende stukken land.

Het viel te proberen. Toen Duitsland in mei 1945 capituleerde, wilde Nederland gecompenseerd worden voor vijf jaar oorlogsleed. Hoe kon dat beter dan door flink te schuiven met de landsgrenzen? Verlekkerd keken heel wat landgenoten naar steden als Bremen, Keulen en Osnabrück.

Puntje bij paaltje moest men zich in 1949 tevredenstellen met wat kleine kerkdorpjes op plekken waar de grens toch al onpraktisch liep. De geallieerden wilden het Duitse volk na Versailles niet nogmaals vernederen en dus werd bij elkaar nog geen zeventig vierkante kilometer Heimat bij Nederland gevoegd. Geen grote steen in de vijver van de wereldgeschiedenis, maar voor de tienduizend Duitsers die plotsklaps in Nederlanders veranderden, was het wennen.

Nederlands leren

Voor zijn boek Grensstreken. Waarom grenzen liggen waar ze liggen pluisde journalist Milo van Bokkum deze geschiedenis uit. De van land ­gewisselde bevolking van het dorpje Elten, vlakbij Lobith, begreep er weinig van. Ze voelden zich geen Nederlander, waarom moest dan ineens Nederlands gegeven worden op de scholen van hun kinderen?

In 1963 werd Elten aan de oosterburen teruggegeven. En weer was het niet goed. De meeste Eltenaren vonden het inmiddels wel best in hun nieuwe land: de prijzen in Duitse winkels lagen namelijk een stuk hoger. Nu ze in hun portemonnee werden geraakt, bleken de inwoners rechtgeaarde Hollanders. Voor de grenswisseling op 1 augustus middernacht stopten ze hun kelders en schuren vol boter, koffie en andere goederen. Scheelde een hoop invoerheffingen.

Milo van Bokkum Beeld
Milo van Bokkum

Miljoenen verdiend

Het verhaal over deze zogenoemde ‘Butternacht’, waarmee in Elten miljoenen zouden zijn verdiend, is een van een reeks mee­slepende anekdotes uit Grensstreken. Sinds zijn tienertijd zoekt schrijver Van Bokkum de grenzen op. Het drielandenpunt, de door Hollandse velden ingesloten Belgische eilandjes onder Tilburg, en daarna bijzondere demarcatie­lijnen elders in de wereld. “Het is simpelweg verslavend.”

Grensstreken biedt een fascinerende reis naar van het moederland losliggende enclaves en exclaves. Van Bokkum leert dat die Vlaamse enclaves in Noord-Brabant niets voorstellen vergeleken met de enige contra-contra-enclave ter wereld: een weilandje van India, in Bangladesh, in India, in Bangladesh.

Ook komt Van Bokkum langs berg-, rivier- en liniaalgrenzen. Dat die laatste categorie niet alleen in Afrika voor problemen zorgt, bewijst het bij Vancouver gelegen plaatsje Point Roberts. Dit stukje Verenigde Staten op een Canadees schiereiland ligt net onder de tweeduizend kilometer lange kaarsrechte lijn die de twee landen van elkaar scheidt. Bij het bepalen van die grens werd de 49ste breedtegraad gevolgd, met als gevolg dat Point Roberts – tamelijk onlogisch – niet bij Canada, maar bij Amerika hoort.

Hermetisch afgesloten

Een handicap was het nooit echt voor de pakweg duizend inwoners, totdat Covid-19 toesloeg. De grens met Canada werd anderhalf jaar hermetisch afgesloten. Op familiebezoek buiten de exclave ging niet meer, winkels raakten door hun voorraden heen, en wie ontslagen werd, mocht van groot geluk spreken als op dat miezerige stukje van drie bij vier kilometer ander werk werd gevonden.

Het is ironisch, aldus Van Bokkum, dat men in het Westen nu eens meemaakte hoeveel ­ellende en praktische moeilijkheden zich aandienden door het willekeurige lijnenspel waarmee westerse politici, kolonisten en land­meters lang geleden de wereld verdeelden, en waardoor in Afrika en Azië talloze conflicten ontstonden.

Voorzichtig wijst Van Bokkum op een alternatief voor plekken als Point Roberts: het condominium, waarbij twee staten de soevereiniteit over een gebied delen. Te idealistisch? ­Naïef? Kan zijn. Het zou al helpen als we beseffen dat de wereld complex is en de juiste grens niet bestaat. “Rechte lijnen hebben nu eenmaal niet altijd gelijk.”

null Beeld

Milo van Bokkum
Grensstreken. Waarom grenzen liggen waar ze liggen
Van Oorschot;
224 blz. € 25,00

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden