Boekrecensie Biografie

Waarom verliet de jonge Rembrandt Leiden?

Wolkers-biograaf Onno Blom waagt zich aan de levensjaren waarover het minst bekend is.

Dertien jaar geleden werd de 400ste verjaardag van Rembrandt (1606-1669) groots gevierd. Inmiddels zijn we al weer toe aan de 350ste herdenking van zijn overlijden. Rijksmuseum, Rembrandthuis, Mauritshuis en zelfs het museum van Leeuwarden, geboorteplaats van echtgenote Saskia van Uylenburgh, pikken bij deze gelegenheid een goed gevulde zak graankorrels mee.

Hoewel Rembrandts kunstenaarschap in de gangbare visie pas goed tot ontplooiing kwam nadat hij zich in Amsterdam had gevestigd, probeert zijn geboorteplaats Leiden ook mee te profiteren van het zoveelste herdenkingsfeest. Zo is er vanaf begin november in museum De Lakenhal een tentoonstelling te zien van meer dan honderd werken die de meester op zijn naam bracht toen hij nog maar nauwelijks leerling af was.

Het Leidse element heeft er in de Rembrandtkunde altijd een beetje bij gebungeld. Hoog tijd dat er iemand opstond die liet zien dat de wolwevers- en academiestad een blijvend stempel heeft nagelaten. Alle lof dus aan de geboren en getogen Leidenaar Onno Blom, die een paar jaar geleden veel eer inlegde met de biografie van die andere grote kunstenaar die in Leiden het licht zag, Jan Wolkers.

De stad van Rembrandt

‘De jonge Rembrandt’ is vooral zo bewonderenswaardig nu Blom zich gehandicapt zag door het ontbreken van persoonlijke archivalia die the artist as a young man profiel konden geven. Hij moest wel uitwijken naar feiten en omstandigheden in Rembrandts naaste omgeving om het silhouet van zijn held in te kleuren. Om het te zeggen met de puntige formulering waarmee Blom zijn inleiding besluit: ‘Ik bouwde mijn zinnen uit de stenen van mijn stad.’

Die stenen zijn niet alleen te vinden in de Leidse straten en kroegen, maar vooral in de muren van de Latijnse school en het Academiegebouw. Rembrandt genoot er degelijk onderricht in de antieke cultuur en kennis van de Bijbel en de christelijke traditie. Het was die geestelijke bagage waarvan hij naderhand met veel vrucht gebruik maakte.

Het Leiden van de vroege 17de eeuw vormde een brandhaard van intellectueel verkeer en industriële bedrijvigheid. De universiteit, in 1575 op initiatief van Willem de Zwijger gesticht, trok uit heel Europa geleerden van naam en faam aan en telde al gauw een paar duizend studenten. Vlamingen en Fransen die om geloofsredenen naar Holland uitweken, namen hun technische en commerciële kennis mee en maakten van Leiden hét centrum van de textielindustrie. De stad was enige tijd zelfs groter en belangrijker dan Amsterdam. Daarom is het de vraag waarom Rembrandt er wegging. Aan contacten met collegaschilders kan het niet hebben gelegen, die waren er in Leiden volop. Aan opdrachtgevers en kopers had Rembrandt evenmin. Het stadhouderlijk hof in het nabije Den Haag nam regelmatig schilderijen van hem af, en Constantijn Huygens, de geleerde en zeer kunstlievende secretaris van Frederik Hendrik, speelde daarbij een bemiddelende rol. Maar Amsterdam, dat met Leiden de economische én creatieve wedijver aanging en ten slotte met de winst ging strijken, trok al hoe meer. Behalve dat hij er nog meer opdrachtgevers aantrof, kwam Rembrandt er ook op het spoor van zijn bruid, een nichtje van zijn vaste kunsthandelaar Hendrick van Uylenburgh. Ook houdt Blom het voor mogelijk dat onze schilder zich niet erg prettig voelde bij de toenemende intolerantie jegens andere varianten van het christelijk geloof dan de streng-calvinistische. Hij was meer op zijn gemak in de multiculturele en pluriforme smeltkroes die Amsterdam inmiddels was, de stad van remonstranten, lutheranen, katholieken, Joden en rechtzinnige gereformeerden.

‘De jonge Rembrandt’ puilt uit van beeldende details en sappige anekdotes. Ik licht er één uit. Blom vertelt hoe orde op de Leidse Latijnse school werd gehandhaafd met de plak, een houten stok met een platte lepel aan de onderkant. Regelmatig daalde die met grote kracht neer op handen en ruggen. Toen het gebouw een aantal jaren geleden werd gerestaureerd kwamen er uit een voormalige beerput diverse exemplaren van de plak tevoorschijn. Van elk was de steel in het midden gebroken.

Oordeel: puilt uit van beeldende details en sappige anekdotes; knap onderzoek.

Onno Blom
De jonge Rembrandt, een biografie
De Bezige Bij; 304 blz. € 29,99 

Lees ook:

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden