null Beeld

BoekrecensieFilosofie

Vrouwen hebben aanleg voor wetenschap. Dus.

Anna Maria van Schurman
Verhandeling over de aanleg van vrouwen voor de wetenschap
Vertaling Renée ter Haar, inleiding Angela Roothaan
Noordboek; 240 blz. € 19,95
★★★★

De auteur

Anna Maria van Schurman (1607-1678) was een filosoof van gegoede komaf, vooral bekend omdat ze de eerste studente was die (achter een gordijntje, weliswaar) lessen aan de universiteit mocht volgen. Ze was een artistiek getalenteerde, belezen vrouw en in heel Europa bekend om haar intelligentie. Zo leerde ze onder andere Hebreeuws, Chaldeeuws, Arabisch, Syrisch, Oudgrieks en Latijn.

Het boek

Van Schurman schreef de Verhandeling twee jaar na de publicatie van haar beroemde gedicht ter opening van de Universiteit van Utrecht, waarin ze (in het Latijn) dicht: ‘Maar, vraag je misschien, wat zit er dwars?/ Wel, deze heiligdommen zijn ontoegankelijk voor vrouwen!’

Onrechtvaardig, vond Van Schurman. In de Verhandeling beargumenteert ze waarom vrouwen ook baat hebben bij wetenschappelijk onderwijs, al strooiend met citaten van bekende denkers en dichters (ook in het oorspronkelijke Latijn en Hebreeuws).

De Verhandeling verscheen al eerder, in 1996, in vertaling van Renée ter Haar, ook met een inleiding van Angela Roothaan. Voor deze uitgave zijn vertaling en inleiding herzien. Tevens is een briefwisseling tussen Van Schurman en theoloog André Rivet opgenomen.

Logische argumenten

Het is verleidelijk om in Van Schurman een vroege feminist te zien. Maar wie met dat idee de Verhandeling openslaat, zal het misschien geschrokken snel weer dichtslaan. Want Van Schurman verdedigt haar stelling, ‘het beoefenen van de wetenschap is geschikt voor een christelijke vrouw’, op een klassieke manier. Dat wil zeggen: ze pluist eerst uit wat ze precies bedoelt met termen als ‘wetenschap’ en ‘geschikt’, en stelt een aantal voorwaarden (de vrouw moet ‘niet uit zijn op ijdele roem’, en rijk genoeg zijn om zich te kunnen wijden aan de wetenschap).

Daarna geeft ze een aantal ‘syllogismen’, of logische redenaties, voor haar stelling. Ten slotte ontkracht ze enkele tegenargumenten. Het kortste argument luidt aldus: ‘Alle wetenschappen en vakken zijn geschikt voor wie een aangeboren verlangen heeft naar wetenschappen en vakken. Vrouwen hebben een aangeboren verlangen naar wetenschappen en vakken. Dus. De redenering van de major is duidelijk, omdat de natuur niets voor niets doet. De minor wordt zo bewezen: wat de hele soort is aangeboren, is ook elk individu aangeboren. En elk mens verlangt van nature naar kennis.’

Het is interessant dat Van Schurmans hier (en elders) benadrukt dat het in de aard van een vrouw ligt dat zij geschikt is voor de wetenschap. En verderop toont ze nog aan dat het zelfs moreel te verkiezen is voor vrouwen om zich aan wetenschap te wijden (want: een gebrek aan kennis veroorzaakt ‘lichtzinnig gedrag’, ‘ketterij’, en ‘dwalingen van het verstand’).

Een christelijke vrouw

Niet alleen de vorm werkt vervreemdend voor de moderne lezer, maar ook de inhoud. Van Schurman was diep- en diepgelovig. (Later in haar leven zou ze zich aansluiten bij de commune van de predikant Jean de Labadie.) En dat lees je terug in de Verhandeling. We moeten Hebreeuws leren om een ‘makkelijker en vollediger begrip van de Heilige Schrift’ te krijgen, niet om zelf leuk een nieuwe taal te leren. Niet geheel toevallig zijn de talen die Van Schurman leerde ook de talen van de Bijbel en andere theologische werken.

Voor de moderne feminist is het misschien teleurstellend te lezen dat Van Schurman vrij strikt de normen volgt die destijds voor vrouwen golden. Het beoefenen van wetenschap kan vrouwen een betere huisvrouw en christen maken. Daarmee beargumenteert ze (ongewild, denk ik) vooral waarom het voor mannen goed zou zijn als vrouwen zouden studeren (want hun vrouwen worden daardoor kuiser en deugdzamer), en minder waarom het voor vrouwen zélf goed is (‘meer liefde en eerbied voor God’).

Redenen om dit boek niet te lezen

De hierboven genoemde bezwaren maken de Verhandeling geen lichte kost. De inleiding van Roothaan is absoluut essentieel om Van Schurmans boodschap en context goed te begrijpen.

Redenen om dit boek wel te lezen

Wat een genot om zo’n erudiet pleidooi te lezen van een moedige vrouw. In zijn opdracht noemt tijdgenoot Johan van Beverwijck haar ‘onsterfelijk sieraad onder de vrouwen’. Met recht.

Lees ook:

Anna Maria van Schurman is een van de smaakmakers van het denken in de Lage Landen

Erno Eskens voert haar op in zijn overzichtswerk over Nederlandse wijsgeren. Volgens hem schreef zij het eerste echte feministische geschrift van deze contreien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden