null Beeld
Beeld

BoekrecensieVerhalen

Voor de personages van Ingeborg Bachmann staat samenleven gelijk aan strijden

De schrijnende, beklemmende verhalen van Ingeborg Bachmann zijn nu in één band samengebracht.

Koen Schouwenburg

Alle problemen, meende Ingeborg Bachmann (1926-1973), ‘monden voor de schrijver allemaal uit in het conflict met de taal’. Is het mogelijk om de werkelijkheid te beschrijven met taal? Om gevoelens en gedachten secuur te verwoorden? Of zorgen de grenzen van de taal ervoor dat we de ander nooit werkelijk zullen begrijpen en kennen?

Deze vragen domineren Bachmanns intellectuele proza. Haar onlangs bij uitgeverij Koppernik verschenen Verzamelde verhalen zijn niet makkelijk verteerbaar. Het vereist inspanning om door te dringen in deze eigenzinnige en mistroostige literatuur waarin de dood geregeld wordt beschouwd als ‘het enige toevluchtsoord voor de ontzettende krenking die het leven is’.

Ingeborg Bachmann werd op 25 juni 1926 in Klagenfurt geboren. Die hoofdstad van de Oostenrijkse deelstaat Karinthië is zowel het decor van het openingsverhaal van de bundel Het dertigste jaar (1961) als van het afsluitende verhaal uit Simultaan (1972). Haar vader wordt in 1932 lid van de NSDAP en een jaar voordat de oorlog uitbreekt, wordt Oostenrijk in 1938 door Hitler geannexeerd. ‘De tijd van de bedekte termen is voorbij’, schrijft Bachmann in Jeugd in een Oostenrijkse stad. Op twintigjarige leeftijd verscheen in juli 1946 haar eerste publicatie: het korte verhaal De veer. Al in deze tekst zijn de sfeer en de thema’s aanwezig die haar oeuvre zullen domineren.

Hij is een hork, zoals zoveel van Bachmanns mannelijke personages

Veerman Josip ‘is met zichzelf alleen’. Hij wacht op Maria om haar naar de overkant van de rivier te brengen. Als Maria eindelijk komt, zegt Josip gepikeerd dat het nu te laat is. Hij gedraagt zich als een hork, zoals zoveel mannelijke personages in de verhalen van Bachmann. Josip kan zijn verlangens en gevoelens niet goed verwoorden en zo ontstaat een kloof tussen Josip en Maria, zoals de rivier ‘een scheiding’ van het land betekent.

Ingeborg Bachmann Beeld Getty Images
Ingeborg BachmannBeeld Getty Images

Bachmann meende dat het menselijke drama zich afspeelt in de geest: het gaat niet om handelingen en gebeurtenissen, maar om de weergave van het onzichtbare, van gevoelens en gedachten. Deze verhalen worden zodoende vooral bevolkt door tobbers en twijfelaars.

Zo is de naamloze mannelijke hoofdfiguur uit het titelverhaal van Het dertigste jaar een ‘nietsdoener uit wijsheid’. In dit verhaal, misschien wel één van de beste teksten uit Bachmanns oeuvre, is het afgelopen met het vrijblijvende leven. In zijn dertigste levensjaar is het menens geworden en de man vraagt zich af wie hij is. ‘Wie ben ik dan, in de gouden september, als ik alles van mij afstroop wat men van mij heeft gemaakt?’

Wat volgt is een prachtige poëtische passage, want deze tekst is veeleer lyrisch dan verhalend: ‘Ik, deze bundel van reflexen en een goed opgevoede wil, Ik gevoed door afval van geschiedenis, afval van drift en instinct (...)’.

Knokken voor een plekje in een overvolle coupé

De personages van Bachmann beschouwen het leven als een gevecht. Voor hen staat samenleven gelijk aan strijden. Veelzeggend is de treinscène uit het verhaal Het dertigste jaar waarin de hoofdpersoon in een overvolle coupé moet knokken voor zijn plekje: ‘Plotseling betrapte hij zich erop hoe ook hij met zijn elleboog werkte om de vrouw en het kind terug te duwen’.

Een jaar voor haar overlijden in 1973 verscheen Bachmanns laatste boek Simultaan. In deze bundel ontbreekt de intensiteit die Het dertigste jaar zo beklemmend maakt. Al is er ook hier geen gebrek aan schrijnende passages.

De mooiste staat in de novelle Drie paden naar het meer waarin Elisabeth haar vader bezoekt. Op een dag gaan ze samen zwemmen: ‘Toch zwom ze nog een keer, haar vader zwom ook nog een keer en ze troffen elkaar in het meer bij een boomstam die als een boei in het water deinde. Daddy, I love you, schreeuwde ze hem toe, en hij riep: Wat zei je? Ze schreeuwde: Niets. Ik heb ’t koud.’

null Beeld

Ingeborg Bachmann
Verzamelde verhalen
Vert. Paul Beers
Koppernik; 452 blz. €29,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden