RecensieFilosofieboek

Thomas Macho gidst je door de geschiedenis van zelfdoding

Thomas Macho
Van wie is je leven? Cultuurgeschiedenis van de zelfdoding
Vertaling Mark Wildschut
Uitgeverij Ten Have
496 pagina’s, € 34,99
★★★★★

De schrijver

Thomas Macho (1952) leidt het Internationale Onderzoekscentrum voor Cultuurwetenschappen in zijn geboortestad Wenen. Eerder werden zijn boeken ‘Het leven is onrechtvaardig’ en ‘Varkens’ in het Nederlands vertaald.

De opzet 

Sociologen becommentariëren zelfdodingsstatistieken, psychologen bespreken zelfdodingscasussen, kunstwerken beschrijven individuele ervaringen van suïcidale mensen. Tot op heden bleek het lastig om bruggen te slaan tussen deze disciplines. Macho doet een poging, met een chronologisch verslag van de vele culturele ervaringen en betekenissen van zelfdoding.

De verhandeling 

In de premoderne tijd was het leven een gegeven paard dat je niet in de bek moest kijken. Je leven behoorde toe aan God, familie en staat. Het wereldlijk gezag billijkte zelfdoding als het een erezaak betrof en God zag alleen martelaarschap door de vingers. Buiten deze – niet bepaald helder begrensde – uitzonderingen gold zelfdoding als een zonde, een existentiële nederlaag. Het kon je op een ongemerkt graf en een enkele reis naar de hel komen te staan.

De altijd principiële Verlichtingsfilosoof Immanuel Kant vatte suïcide op als een ‘verzaking van dienstplicht’ jegens verwanten, medeburgers, overheid en Schepper. Een eeuw later had Friedrich Nietzsche weinig meer op met een dergelijke moraal: je leven is van niemand anders dan jezelf, juist omdat je zelf je dood kunt kiezen.

Macho gaat mee in de gedachte dat de twintigste eeuw ‘de eeuw van Nietzsche’ was, een tijdperk van secularisering, waarin het recht op zelfbeschikking centraal kwam te staan. Dat ging gepaard met een ‘radicale herwaardering’ van zelfdoding. Walter Benjamin zag zelfdoding zelfs als de ‘kwintessens van de moderne tijd’. Via euthanasiewetgeving is zelfdoding inmiddels in grote delen van de wereld gereguleerd en gecodificeerd, als reactie op de horror van ‘extreme vormen van levensverlenging’.

Opvallende passage

Macho’s samenvatting van de moderne toestand: “Over het sterven lijk je te kunnen beschikken, de dood roept minder angst op, stervensprocessen verliezen hun metafysische betekenis, de lijn van het aards voorgestelde individu wordt doorgetrokken van het leven tot in de dood en wordt richtsnoer voor te nemen beslissingen.”

Reden om dit boek niet te lezen

Wittgenstein noemde zichzelf ooit een ‘slechte gids’ in de filosofie, omdat hij de neiging had zich af te laten leiden door interessante pleintjes en zijstraatjes. Daardoor verzuimde hij het om de hoofdstraten vooraf goed uit te tekenen. Macho waarschuwt de lezer: zo’n gids is hij zelf ook.

Reden om dit boek wel te lezen

De vraag is of dat erg is. Zorgen dergelijke gidsen niet voor een rijke ervaring, leggen zij niet de verrassendste verbanden? Macho neemt de lezer mee langs een duizelingwekkend corpus aan romans, films, kunstwerken, en filosofische, psychologische en sociologische studies. Daarbij zoekt hij de balans tussen zijn betrokkenheid bij het zware onderwerp en de nodige distantie.

Macho’s kennis van het thema is uitputtend. Gedurende zijn filosofische stadswandeling bespreekt hij onder andere het literaire genre van de afscheidsbrief, de paradoxen van de zelfmoordterrorist en de antropologische betekenis van ‘lokkende’ plekken als de Golden Gate Bridge en het Japanse bos Aokigahara.

De filosofische kern van Macho’s boek schuilt misschien wel in één opvallende constante. In 1842 schreef de Franse filosoof Théodore Jouffroy dat de zelfdoder nooit identiek is aan degene die gedood wordt. In elke cultuur die Macho beschrijft komt dit idee van ‘subjectsplijting’ terug: slachtoffer en dader van zelfdoding zijn in één subject verenigd, maar zij splijten dat subject ook als een atoom. Zo deinsde schrijver Ernst Jünger voor zelfdoding terug omdat hij zichzelf niet als weerloos slachtoffer tegemoet wilde treden.

Deze subjectsplijting heeft iets griezeligs, maar ook iets hoopvols, merkt Macho terloops op: het biedt immers kans op een andere afloop. Macho koestert met zijn boek echter geen pretenties op het gebied van zelfdodingpreventie. Zo’n vooringenomen houding zou zijn blik op het cultuurfenomeen zelfdoding vertroebelen. Er bestaan immers ook visies – zoals die van Schopenhauer – waarin zelfdoding iets hoopvols is, omdat het voor de zelfdoder verlossing biedt uit een hels bestaan. Als cultuurfilosoof doet Macho al deze verschillende visies recht.

Praten over gedachten aan zelfdoding kan bij de crisislijn van 113. Bel 0900-0113 of kijk op 113.nl.

Lees ook:

Thomas Macho schrijft soms al te abstract

Het leven is onrechtvaardig, schreef Thomas Macho in een van zijn vorige boeken. Maar hoe weet je nu of je je ertegen moet verzetten, of het maar accepteren

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden