Vandaar dit boek

Stiftdame, dat was maar weggelegd voor veertien edelvrouwen

Joost Welten (1963) is onderzoeker aan het Instituut voor Geschiedenis van de Universiteit Leiden.

Een schoolexcursie bracht me als 13-jarige voor het eerst in Thorn. Vanuit Weert hadden we 15 kilometer gefietst. Voor niets, want zowel de stiftkerk als het museum waren gesloten. De docent probeerde nog wat te vertellen, maar wist er weinig van. Toch fascineerde mij dat plaatsje vergeven van geschiedenis zo, dat ik als puber nog vaak ben teruggegaan. Ik las er ook over, al was er niet veel beschikbaar.

 Vele jaren later was ik er weer en kwam ik erachter dat het met de literatuur over het stift nog altijd matig was gesteld. Dat prikkelde me. Voor een vorig boek, ‘In dienst voor Napoleons Europese droom’ reconstrueerde ik de levens van gewone soldaten, dat zou met levens van hoogadellijke dames ook moeten lukken. Stiften als die in Thorn zijn in de literatuur vaak beschreven als een soort kloosters voor voorname vrouwen van de wereld. Het is een poging om een wereld die na de Franse Revolutie slecht werd begrepen te duiden met iets wat mensen wel kenden, de katholieke kerk.

 In werkelijkheid ging het er in de stiften in de achttiende eeuw heel werelds aan toe. Jonge vrouwen uit de hoogste adel leidden er hun eigen leven met een eigen inkomen uit de bezittingen van het stift (voornamelijk tiend-rechten). Ze legden geen gelofte van kuisheid of armoede af. Stiftdames leerden de mores van hun kringen, etiquette, converseren in het Frans. Het gevaar voor amoureuze escapades lag er bovendien lager dan aan een groot hof of in de grote stad. Een aantal jaren in een stift voorzag de vrouwen ook van een soort keurmerk. Dat ze waren toegelaten tot het selecte gezelschap van veertien vrouwen betekende dat zij en hun families wat voorstelden. Dat verhoogde de kans op een prestigieus huwelijk.

 Inwoners danken hun muzikaliteit aan het stift

Zelf was Thorn ook een sterk merk, op Essen na het meest prestigieuze stift in het Duitse Rijk, mogelijk ook vanwege het beperkte aantal plaatsen. Het recht om zo’n plek in te nemen, de zogenaamde prebende, was fel­begeerd; en dat gold nog veel meer voor de leidende positie van vorstin-abdis, met de mogelijkheid de prebendes te verdelen.

Thorn was een vrije rijksheerlijkheid, een zelfstandige staatkundige eenheid. Een eigen leger bestond niet, maar iets vijandigs liet je wel uit het hoofd bij een rechtstreeks leen van de Duitse keizer. Na verkiezing kon een nieuwe vorstin-abdis ook alleen aantreden na machtiging door de keizer en de paus.

De stiftdames hadden een hoog zelfbewustzijn, hechtten aan hun autonomie. Ze kwamen uit de hoogste kringen. De laatste vorstin-abdis, Cunegonda van Saksen, was een dochter van de koning van Polen. Haar zussen huwden de koning van Spanje en de Franse kroonprins. Veel van het achttiende-eeuwse ensemble aan gebouwen vind je nog terug in het huidige Thorn. Alleen het in opdracht van Cunegonda verbouwde paleis van de vorstin-abdis met ruim honderd vertrekken was te groot en te kostbaar voor nieuwe bewoners. Na de sloop werden de materialen elders hergebruikt.

De extreme muzikaliteit van de inwoners van Thorn met twee van de beste harmonieën van Nederland valt waarschijnlijk ook te verklaren door het stiftverleden. Elke jongen uit de regio die in de achttiende eeuw maar een beetje kon zingen, kreeg een professionele opleiding en leerde solfège. Ook de stift­dames en hun personeel waren druk met muziek.

Joost Welten
De vergeten prinsessen van Thorn (1700-1794)
Sterck & De Vreese; 520 blz.€ 39,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden