null Beeld

BoekrecensieFilosofie

Sterk verhaal over moraal, helaas met copywriters-proza

Humberto Schwab
Socratic Design. Hoe we zelf het bestaan ontwerpen
ISVW; 192 blz. € 19, 95
★★★

Schrijver

Humberto Schwab (1953, Soerabaja) gaf 24 jaar les op middelbare scholen, in de vakken wijsbegeerte en natuurkunde. Met zijn stichting Socratic Design verzorgt de filosoof trainingen in toekomstgericht denken aan bedrijven, studenten, overheden en particulieren. Dit boek is een weerslag van Schwabs ideeën over de gespreksmethode Socratic Design.

Stelling

Er is een even wonderbaarlijk als beangstigend tijdperk van exponentiële technologie aangebroken, maar het menselijk brein is niet exponentieel meegegroeid. Als we echt zo smart waren, waarom trappen we dan bijvoorbeeld massaal in de valstrik van sociale media, met hun algoritmen die ons depressief en ongelukkig maken?

Volgens Schwab ziet de mens zichzelf ten onrechte als een rationeel dier. In plaats van te denken herkauwen wij gedachten met ons neurologisch systeem, gedachten waarvan we eerder shotjes dopamine hebben gekregen en die we dus prettig vinden om opnieuw te denken. Dat kunnen ook negatieve of zelfdestructieve gedachten zijn, dopamine doet daar niet moeilijk over. Zo worden allerlei vooronderstellingen steeds dieper in het brein gegraveerd.

In één opzicht durft socratisch denker Schwab stellig te zijn: deze manier van schijndenken is een doodlopende weg. Als we volharden in de vooronderstellingen die aan de basis liggen van bijvoorbeeld de klimaatcrisis, zullen dergelijke crises alleen maar verergeren.

Hoog tijd dus om écht met denken te beginnen en af te rekenen met vooronderstellingen die ons hinderen. Er is meer ruimte dan we denken om ons leven en onze cultuur opnieuw te ontwerpen. Culturen zijn opgebouwd uit ‘epigenen’, vergelijkbaar met de steentjes uit een bouwdoos. Daarmee kan je het Legokasteel bouwen dat op de verpakking staat, maar ook een totaal ander Legokasteel. Socrates bood gereedschap om daarmee een begin te maken: een dialoog van allen met allen. We kunnen zo gezamenlijk vaststellen wat het goede leven is en dat handelend realiseren.

Opvallende passage

‘In die zin is de roep om de begeerte te beteugelen – een roep uit de Bijbel – wellicht toch zo gek nog niet. De moraal die gericht is op behoefte van materiële goederen loochent de onderliggende dynamiek. Je kan met die onophoudelijke begeerten wel een geldeconomie draaiende houden, maar allerlei intermenselijke waarden worden dan de facto ontkend.’

Reden om dit boek niet te lezen

Socratic Design leest stroperig. Dat begint al bij de eerste vijf woorden van Schwabs inleiding: ‘Doel van dit boek is …’. Niet bepaald een zinsnede die je als nieuwsgierige lezer een boek in trekt.

Schwab wil afrekenen met verslavende gedachten die door Big Tech worden geëxploiteerd, maar als hij zegt dat Socratic Design streeft naar een ‘exponentieel disruptief redesign’ gebruikt hij de taal van Silicon Valley. Vaak valt hij terug op vervreemdend corporate vocabulaire (‘moonshots’, ‘command control’), of hanteert hij copywriters-proza: ‘Met de 9 steps Socratic Design-methode ontwikkelen we met de leerlingen hun eigen goede toekomst.’

Reden om dit boek wel te lezen

‘Ken Uzelve’, gebood het orakel van Delphi. Zelfonderzoek is dan ook het startpunt van elke goede socratische dialoog. Gesprekspartners moeten hun persoonlijke geschiedenis omwroeten, op zoek naar de wortels van hun vooronderstellingen. Deze methode doet zo sterk denken aan psychoanalyse dat Schwab daar in een lijstje ‘FAQ’ nader op in moet gaan. Nee, Socratic Design is geen therapie, stelt hij, en ook geen levenskunst. Kardinaal verschil is dat Socratic Design niet gericht is op het helen van het individu, maar op de waardenontwikkeling van een gemeenschap.

Voor Schwab bewijst de toeslagenaffaire dat de overheid een mensbeeld heeft verinnerlijkt waarbij de burger a priori met wantrouwen wordt benaderd. Wantrouwen van de overheid kweekt weer wantrouwen van de burger. Als we deze giftige cirkel kunnen doorbreken met behulp van de horzel van Athene, dan zou dat een prachtig begin zijn. Schwab vertelt een sterk verhaal over het niet-subjectieve karakter van moraal, dat door stijl en opbouw niet altijd uit de verf komt.

Lees ook:

Toen Humberto Schwab nog niet in Spanje, maar in Nederland woonde, ontwikkelde hij als Huib Schwab zijn ‘Eurolab’ voor scholieren. Dat ging polarisatie tegen. Filosofie werkte als bindmiddel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden