Kosmonaut Joeri Gagarin.

BoekrecensieGeschiedenis

Stephen Walker geeft ons zalige details over Gagarin, die onbekende Rus die ‘s werelds eerste ruimtevaarder werd

Kosmonaut Joeri Gagarin.Beeld Universal Images Group via Getty

Stephen Walker schrijft een meeslepend verhaal over de wedstrijd om als eerste een mens in de ruimte te krijgen.

Een voor de gewone stervelingen in de Sovjet-Unie en de rest van de wereld volstrekt onbekende 27-jarige maakte op 12 april 1961 een wel heel bijzondere reis. Hij was nog nooit in het buitenland geweest. Nu vloog hij hoger en sneller dan iemand ooit tevoren. Sterker nog, Joeri Gagarin maakte een baan om de aarde.

Zijn vrouw Valentina, net bevallen van hun tweede kind, wist niet dat haar echtgenoot was uitverkoren voor de vlucht. Vader Gagarin dacht dat zijn zoon nog steeds piloot was. Hij mocht niet weten dat Joeri kosmonaut was geworden. Valentina hoorde via de radio dat haar man de reis der reizen maakte.

Haar schoonvader hoorde, timmerend aan het arbeidersclubhuis in zijn dorp, van plaatsgenoten over de berichten over ene majoor Gagarin. Dat moest Joeri zijn, dachten zij. Kon niet, meende vader Gagarin, want zijn zoon was slechts luitenant. Wist hij veel dat de regering hem tijdens de vlucht een dubbele bevordering had gegeven.

De raket was ontworpen om te vernietigen

Naar de sterren. De eerste man die de aarde verliet en een reis door de ruimte maakte van Stephen Walker zit vol zalige details. Die mooie selectie uit het overvloedig voorradige bronnenmateriaal maakt het boek zo de moeite waard: de lezer krijgt én een bovenmenselijke prestatie en diepmenselijke verhalen binnen het verhaal voorgeschoteld.

Tijdgeest, het weekendmagazine van Trouw, bespreekt iedere week romans, geschiedenisboeken, kinderliteratuur en nog veel meer. U leest onze boekrecensies hier.

Gagarin zag als eerste de wereld voorbijglijden aan zijn raampje, een panorama dat alle ruimtevaarders na hem ontroerde. Het paradoxale was dat de Rus de blik op de schoonheid alleen maar kon hebben dankzij een raket die was ontworpen om te vernietigen.

Schrijnend is ook het contrast tussen de investeringen in en rond Sterrenstad en de armoe van normale stervelingen. Op het platteland waar Gagarin neerkwam, kon hij pas na veel moeite een telefoon vinden.

Een Gagarin-muurschildering in Krasnogorsk. Beeld Reuters
Een Gagarin-muurschildering in Krasnogorsk.Beeld Reuters

Het contrast tussen de Amerikaanse astronauten en de Russische kosmonauten was groot. De uitverkorenen in de Verenigde ­Staten, de Mercury Seven, genoten al een sterrenstatus voordat ze hun vluchten maakten. Ze leidden luxelevens, reden in snelle wagens en hadden over vrouwelijke belangstelling geen klagen.

Wie de geselecteerde kosmonauten in de Sovjet-Unie waren, wist buiten een select kringetje niemand. Ze werden karig betaald en woonden in piepkleine, sobere appartementen in het geheime Sterrenstad.

Over een groot deel van de risico’s bleven de kosmonauten onkundig

De autoriteiten en de leiding van het kosmonautenproject keken naar gehoorzaamheid en politieke betrouwbaarheid. Jongemannen die de ongewone krachten bij de lancering en onderweg konden doorstaan, wilden ze. Het ruimtevaartuig vereiste bovendien kleine en lichte kerels. Ze kregen het broodnodige te horen, maar veel ook niet. Ze bleven onkundig van een groot deel van de gelopen risico’s.

Amerikaanse astronauten waren ouder en dienden een indrukwekkend aantal vlieguren te hebben gemaakt. Zij werden geacht de discussie aan te gaan met de ingenieurs en de leidinggevenden.

Stephen Walker leverde eerder een boek af over de aanloop naar de atoombom op Hiro­shima. Hij maakte ook naam als regisseur en producer van speelfilms en documentaires. Die achtergrond lijkt hem te helpen als auteur. Hij schrijft erg beeldend.

Een flinke opdoffer voor Kennedy

Walker plaatst de ruimterace eind jaren vijftig en begin jaren zestig in het bredere perspectief van de Koude Oorlog. De eerste zijn telde. De Sovjets wonnen deze slag, ook omdat ze in tegenstelling tot de Amerikanen in het geheim opereerden. Zou de eerste mens sneuvelen, dan zou misschien wel nooit iemand de naam Gagarin te horen krijgen. Bij de Amerikanen zou een explosie of crash live op tv te zien zijn.

Precies in de periode dat de jonge Rus zijn eerste vlucht maakte, bereidden de Verenigde Staten een plan voor om de regering-Castro in Cuba af te zetten. De Varkensbaai-invasie liep uit op een faliekante mislukking. De nog maar net begonnen president John F. Kennedy, tot dan toe vooral gewend aan meewind, kreeg zo in korte tijd twee flinke opdoffers.

Alleen al uit een lange reportage in het tijdschrift Life bleek hoeveel schade het Amerikaanse imago had opgelopen. Een West-Duitse secretaresse: “Hierdoor beseffen wij dat de opschepperij van de Sovjets over hun superioriteit misschien helemaal niet ongegrond is”. Een Afrikaanse student: “De Amerikanen praatten veel, Rusland zweeg tot het succes daar was”.

Overtroeven kon alleen met een belofte. Kennedy, tot dan nooit razend enthousiast over ruimtevaart, kondigde kort daarna aan dat de VS voor het einde van de jaren zestig een man op de maan zouden zetten.

Wellicht werd Gagarin gekozen omdat hij keurig zijn schoenen uittrok

Nog geheimer dan Gagarins identiteit bleef Sergej Koroljov, de baas van het Sovjet-ruimteprogramma, ook na april 1961. Walker maakt ook werk van het portret van deze man met de anonimiteit van een mijnwerker. Hij was getekend door vervolging tijdens de Stalinterreur, maar zette zich daarna toch ten volle in voor hét prestigeproject van het Kremlin. Met Gagarin had hij een bijzondere klik, al beweren sommigen dat hij ook voor hem koos, omdat de kosmonaut bij de eerste bezichtiging van de ruimtecapsule zijn schoenen uittrok.

Het Gagarin-monument in Moskou. Beeld EPA
Het Gagarin-monument in Moskou.Beeld EPA

Koroljov had een slechte gezondheid, mede als gevolg van zijn verleden in de goelag. Een paar jaar na Gagarins moment van roem ging zijn toestand nog verder achteruit. Begin 1966 overleed hij aan complicaties bij een operatie. Pas na dat overlijden maakte Moskou Koroljovs identiteit bekend en werd hem alsnog eer bewezen.

Gagarin was evenmin een lang leven beschoren na zijn vlucht. Van een anonymus was hij plots de beroemdste man op aarde geworden. Die plotselinge faam werkte desoriënterender dan de terugkeer in de aardatmosfeer, zei hij later. In Moskou werd de grootste parade gehouden sinds de overwinning op de nazi’s.

’s Werelds eerste ruimtevaarder wilde graag nog eens buiten de dampkring reizen. De Sovjetleiding vond hem te waardevol als uithangbord om risico’s te lopen. Wrang ­genoeg verongelukte hij in 1968 tijdens een oefenvlucht met een straaljager, slechts

34 jaar oud en te vroeg om de eerste stappen van Neil Armstrong op de maan mee te maken­­.

null Beeld

Stephen Walker
Naar de sterren. De eerste mens die de Aarde verliet en een reis door de ruimte maakte
(Beyond. The Astonishing Story of the First Human to leave our Planet and Journey into Space)
Vert. Annemie de Vries en Marjolein Hazelnet
Hollands Diep; 560 blz. € 23,99

Lees ook:

Miljardairs maken van de ruimte een prestigestrijd

Miljardairs Richard Branson en Jeff Bezos proberen elkaar deze maand de loef af te steken met hun ruimteprojecten. Hebben we daar op aarde ook nog iets aan?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden