Boekrecensie Italiaanse literatuur

Soepel schetst Balzano de bizarre geschiedenis van Zuid-Tirol in tijden van fascisme en nazisme

Mussolini en zijn viool op een ongedateerde foto, verspreid door het veilighuis dat de viool te koop aanbood. Beeld epa

Zuid-Tirol behoort tot de Noord-Italiaanse grensregio’s die sinds de woelige nasleep van de Eerste Wereldoorlog decennia lang de inzet waren van felle conflicten en agressieve taalpolitiek. Deze lokale strijden, met al hun onrecht en staatsgeweld tegen gewone mensen, sloegen diepe wonden in het collectieve geheugen.

In 2011 ontsloot Francesca Melandri met haar debuutroman ‘Eva slaapt’ die vergeten geschiedenis van Zuid-Tirol voor een groter publiek. Ook Marco Balzano’s mooie en goed gedocumenteerde boek ‘Ik blijf hier’ vertelt over de geschiedenis van deze grensstreek. Balzano doet dit, buitengewoon doeltreffend, aan de hand van een vrouwenleven. Onderwijzeres Trina vertelt aan haar dochter Marica hoe hun dorpje Curon door de geschiedenis ruw heen en weer werd geslingerd en uiteindelijk verzwolgen.

Curon

Het begin van Trina’s volwassen leven wordt al meteen beheerst door felle tegenstellingen tussen bevolkingsgroepen. De Duce en zijn fascisten krijgen het overal voor het zeggen. Tirolers worden ontslagen en vervangen door Italianen die overal intimiderende bordjes ophangen: ‘Verboden Duits te spreken’ en ‘Mussolini heeft altijd gelijk’.

Trina en haar vriendinnen Maja en Barbara willen onderwijzeres worden. In de hoop toch werk te krijgen van de fascisten leren ze vliegensvlug het exotische Italiaans. Vergeefse moeite. De vriendinnen geven hun lessen voortaan clandestien, waarmee Trina stiekem ook hoopt indruk te maken op de blonde Erich. Aan het verzet van de vriendinnen komt een ruw einde wanneer Barbara zo’n 1500 kilometer zuidwaarts wordt verbannen.

Marco Balzano Beeld Leonardo Céndamo

Haar deportatie valt samen met het huwelijk van Trina en Erich. Ze krijgen een zoon, Michael, en vier jaar later een dochter, Marica. Hoewel Erichs obsessie met de fascisten steeds erger wordt, weigert hij uit Curon te vertrekken. “Als wij weg zouden gaan, zouden zij aan het langste eind trekken.”

Kerktoren

In Zuid-Tirol vloeit het Italiaanse fascisme over in het Duitse nazisme. Ook Trina’s zwager en schoonzus, die in 1936 uit Innsbruck in Curon komen wonen, koesteren warme gevoelens voor Hitler. De streek wordt dan geconfronteerd met de ‘grote optie’: bij Italië blijven of deel worden van het Duitse Rijk. Weer staat de bevolking voor een allesbepalende keuze: ‘opteren’ (vertrekken) of ‘blijven’.

De situatie verergert almaar. Plotseling is dochter Marica verdwenen, vertrokken naar het Duitse Rijk met haar kinderloze oom en tante. Erich wordt opgeroepen voor de oorlog van Italië in Albanië en Griekenland. Wanneer hij gewond thuiskomt besluit hij nooit meer terug te gaan. Maar omdat Zuid-Tirol weer een deel van het Duitse Rijk lijkt te worden, vrezen de ‘blijvers’ opnieuw voor hun leven. Terwijl zoon Michael nota bene de zijde van Hitler kiest, vluchten Trina en deserteur Erich de bergen in, hun laatste hoop op overleven. Met kalme wanhoop doet Trina haar hartverscheurende verslag van deze nieuwe periode vol geweld en ontberingen.

Curon is een ‘vervloekte plek’ ‘waar de ene dictatuur de andere opvolgde en de mensen ook zonder oorlog geen rust vonden’. De derde rampspoed is de sinds 1911 geplande stuwdam die de dorpjes Curon en Resia uiteindelijk onder water zal laten verdwijnen. Ondanks decennialange protesten trekt ook hier de gewone bevolking aan het kortste eind.

Wat overblijft is die iconische kerktoren van Curon die half uit het meer steekt, tot vandaag de dag een toeristische trekpleister. Omkijken heeft geen zin, weet Trina: “Verder gaan, zoals Ma zei, is de enige toegestane richting. Anders had God ons wel ogen aan de zijkant van ons hoofd gegeven. Zoals vissen.”

Trina’s relaas volgt grotendeels de chronologische lijn van haar herinneringen, waardoor de compositie van deze roman soms wat monotoon wordt. De soepele verteltrant, Trina’s nuchtere kijk op haar eigen leven, en de bizarre maalstroom van de vertelde geschiedenis maken ‘Ik blijf hier’ tot een lezenswaard boek.

Ik blijf hier, Marco Balzano
Vert. Edwin Krijgsman
Arbeiderspers, 240 blz, €19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden