null Beeld

BoekrecensieFilosofie

Simone Weils filosofielessen verbleken bij de rest van haar leven

Tjesse Riemersma

Simone Weil, Lessen in filosofie
Vert. Thomas Crombez, nawoord Greet Van Thienen
Letterwerk; 320 blz. € 27,99
★★

De auteur

De Frans-Joodse filosoof Simone Weil (1909–1943) was onverschrokken. Ze schreef voor de vakbondskrant en zocht moedwillig de armoede op, door werk aan te nemen als etikettenplakker in een fabriek. Ze gaf een deel van haar inkomen weg aan vluchtelingen en werklozen, terwijl ze zelf leed aan migraineaanvallen en psychische en fysieke uitputting. In 1943 belandde ze met tuberculose in een Engels hospitaal. Haar arts vond haar de moeilijkste patiënt die hij ooit had. Ze wilde enkel kleine porties havermoutpap en vroeg de verpleegster of ze de rest van de melk niet naar Frankrijk kon sturen.

Het boek

In 1933 geeft Simone Weil filosofieles op een meisjeslyceum in het Franse Roanne. Weil is amper zes jaar ouder dan haar studenten, maar lijkt tijdens haar lessen al een heel leven in de filosofie achter haar te hebben. Ze citeert Descartes, Kant, Bergson en William James met een vertrouwdheid alsof ze de woorden niet in hun boeken las, maar tijdens een terloops gesprek door hen kreeg toebedeeld.

Eén van de studenten, Anne Reynaud, houdt nauwkeurig notities bij en besluit die in 1959 te publiceren. De dan overleden Weil is ondertussen inzet van verhitte debatten, schrijft Reynaud in de inleiding. ‘Nu eens wordt ze voorgesteld als de grootste mystica van de eeuw, dan weer als een revolutionaire anarchiste’. Reynaud dacht dat het ‘misschien interessant zou zijn om haar eenvoudigweg als lerares filosofie naar voren te brengen’.

De notities zijn redelijk onbewerkt gepubliceerd. Reynaud zoekt gaandeweg naar manieren om Weils lessen te ordenen met letters, cijfers en Latijnse nummering. Achter streepjes of in vrij korte alinea’s staan Weils gedachten bondig opgeschreven. Dit boek bevat een recente Nederlandse vertaling en een nawoord van Greet Van Thienen.

De link

Lessen in filosofie is misschien wel het ‘kostbaarste’ werk dat Weil schreef, aldus de achterflap van dit boek. Van Thienen is realistischer: ‘Deze lessen zijn niet Weils belangrijkste erfenis.’

De notities van Reynaud laten te weinig zien van Weil als autonoom denker. Ook geven ze nauwelijks inzicht in de manier waarop Weil haar denken vertaalde in haar rumoerige leven.

Weil putte graag uit werk van rationele denkers als Descartes en Kant – niet bepaald filosofen die vandaag de dag bij activisten op het nachtkastje liggen. Het heldere en onderscheidende denken dat het Westen sinds Descartes zo typeert, heeft volgens die hedendaagse activisten namelijk zijn schaduwkanten, al was het maar doordat het andere, minder rationele ideeën miskent.

Dat van het rationele denken voor Weil destijds wél een radicale kracht uitging, is daarom interessant. Maar hoe dat haar precies aan heeft gezet tot zo’n heldhaftig leven, blijft in Lessen in filosofie wazig. Slechts een enkele keer krijg je daar zicht op. Zo verkiest Weil steevast de filosofie die individuele verantwoordelijkheid en schuld denkbaar houdt. Ze weerspreekt bijvoorbeeld het onderbewuste van Freud omdat ze vindt dat er geen menselijke gedachten mogen zijn die niets verweten kunnen worden.

Typerende passage

‘Het principe: elke zelfverzaking is slecht. Je eigen denkvermogen verminken is altijd slecht, want denken is de voorwaarde van alle goeds. Alle vermogens die niet op bewust denken zijn gericht (zelfs uit mensenliefde) moet je verwerpen.’

Redenen om het boek niet te lezen

Reynaud schiet stilistisch tekort. Haar notities zijn nu eens beknopt, dan weer saai, en vooral: ze helpen nauwelijks om Weils argumenten goed te begrijpen. De lezer kan zich er moeilijk een gefundeerde mening over vormen. Wie echt met Weil kennis wil maken, kan beter beginnen bij de werken die ze zelf schreef.

Reden om het boek wel te lezen

Het levensverhaal van Simone Weil, dat Van Thienen in haar nawoord optekent, is bijzonder inspirerend en ontroerend.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden