Boekrecensie Quichot

Salman Rushdie trakteert op spetterend vuurwerk: dit is wat er van de wereld is geworden

Beeld Getty Images

Salman Rushdie is op dreef in satirische update van Cervantes ‘Don Quichot.

Salman Rushdie heeft een legendarisch voorbeeld uitgekozen voor een groteske parodie op onze eigen tijd: ‘De vernuftige edelman Don Quijote van La Mancha’ van Miguel de Cervantes (1547-1616), het boek dat geldt als de eerste moderne roman in de westerse literatuur. In Rushdie’s voor de Man Booker Prize genomineerde nieuwe roman ‘Quichot’ biedt de klassieker de ideale achtergrond voor een tirade tegen de huidige samenleving.

In een razend tempo voert Rushdie ons mee in een fantasmagorische parade van de meest uiteenlopende onderwerpen: literatuur, popmuziek, geschiedenis, filosofie, cyberspionage, film, theater, sciencefiction, corruptie, de #MeToodiscussie, geweld, wetenschap, tv-programma’s, racisme, gaming, politiek, de zakenwereld, en zo nog veel meer. De bonte en verwarrende opeenvolging maakt alvast één ding duidelijk: dít is wat er van onze wereld is geworden. Hoewel de veelheid aan ideeën de roman bijna uit zijn voegen laat barsten, blijf je toch in de ban van de taaltovenaar die Rushdie is. Het is alsof je vastgenageld zit bij het zien van een spetterend en kleurrijk vuurwerk. Je moet blijven kijken.

Schaduwgestalten

Cervantes’ klassieker levert ideale bouwstenen om de absurditeiten van onze moderne wereld uit te beelden. Net als Cervantes maakt Rushdie gebruik van schaduwgestalten. Alonso Quixano verbeeldt zich dat hij de ridder Don Quixote is, en neemt de eenvoudige boer Sancho Panza in dienst als knecht en metgezel. Rushdie’s hoofdpersoon, de Auteur (ook wel Broeder genoemd) schrijft spionageromans onder de schuilnaam Sam DuChamp – ‘ongeroemd, onberoemd, onrijk’. In het verhaal waaraan DuChamp werkt (een onderdeel van Rushdie’s roman) onderneemt de held Quichot (‘een schaduw-zelf’) een queeste waarbij hij zich laat vergezellen door een denkbeeldige zoon die Sancho heet. Maar eigenlijk is Rushdie’s Quichot de voormalige handelsreiziger Ismail Smile. De oorspronkelijke Don Quichot dwaalt op zijn paard langs de Spaanse wegen, strijdend tegen allerhande vormen van onrecht, met als uiteindelijk doel het winnen van de hand van de wonderschone Dulcinea. In zijn Chevy Cruize bereist Rushdie’s Quichot het platteland van Donald Trumps Amerika, op weg naar de door hem begeerde Salma R., een bipolaire actrice die ‘de zogenaamde –wood-brug overstak van Bolly- naar Holly’ om daarna een talkshowsuperster en een culturele influencer van formaat te worden.

Rushdie’s ironisch gebruik van dubbelnamen en dubbelkarakters staat voor onze obsessie met avatars en verzonnen identiteiten (‘iedereen is tegenwoordig iemand anders’). We kunnen er ook een commentaar op het ontbreken van authenticiteit in lezen. De verhalen van Quichot/Smile en Auteur/Sam/Broeder roepen de vraag op wiens relaas nu wel het echte is.

Beeld Getty Images

Het verhaal springt heen en weer tussen diverse exuberante personages en hun al even hilarische alter ego’s, in een labyrint van verhaallijnen waarin ook andere personages hun opwachting maken. Zo is daar doctor R.K.

Smile(Quichot/Smile’s neef), die zijn fortuin heeft gemaakt met de productie en clandestiene verkoop van verdovende middelen, en de miljardair en futuruloog Evel Cent, die obsessief in de weer is om een portaal te creëren dat toegang moet bieden tot een parallelle wereld na de ineenstorting van de onze. We leven tenslotte in een tijdperk dat alles mogelijk is.

Zo uit hij kritiek op het gebrek aan authenticiteit maar aan de hand van de Auteur worden we bovendien gewaar hoe diffuus de grens tussen kunst en leven en tussen leugen en waarheid geworden is. En ten slotte is er ook het verlies aan saamhorigheid, verbinding en gemeenschap, met onszelf, onze familie, onze naasten, onze waarden en normen, onze geschiedenis, kortom met heel ons menszijn.

Landverhuizers

Rushdie, geboren in Bombay maar op jonge leeftijd naar Groot-Brittannië getrokken en sinds twintig jaar woonachtig in New York, verwerkt in zijn werk geregeld de ervaringen van landverhuizers en dat doet hij hier weer. In ‘Quichot’ verbindt hij op een bijzonder geslaagde manier het gegeven van muterende karakters met de vluchtelingen- en migrantenproblematiek, met vervreemding en ontheemding, met kwesties van identiteit en wantrouwen jegens het onbekende. Schrijnend is het hoe Sam en Smile, allebei van gemengd Indiaas-Amerikaanse afkomst, te maken krijgen met vooroordelen en soms zelfs racistisch geweld.

‘Quichot’, mooi vertaald door Van Santen en Vosmaer, is met al zijn absurdisme vlijmscherp en priemend. Daarmee doet het denken aan het recente werk van auteurs als Houellebecq en Pfeijffer. Maar Rushdie heeft een geheel eigen stijl en aanpak. Hij beweegt tussen verfijnde satire en bombast waarmee hij de schreeuwerige, vluchtige junkcultuur imiteert die geen ruimte laat voor reflectie en verinnerlijking. Zoals de lezer zich geen ogenblik kan vereenzelvigen met een van de personages, zo is de mens van nu in Rushdie’s visie niet bij machte om een blijvende vorm van medemenselijkheid op te brengen.

Man Booker Prize

Maandag 14 oktober wordt de Man Booker Prize 2019 uitgereikt, Groot-Britannië’s belangrijkste prijs voor oorspronkelijk Engelstalige literatuur van het jaar. Naast ‘Quichotte’ maakt ook ‘The Testaments’, Margaret Atwoods vervolg op ‘The Handmaid’s Tale’, een kans.

Favoriet bij de bookmakers is ‘Ducks, Newburyport’ van de Amerikaanse Lucy Ellman, de roman in 1 zin van 1000 pagina’s over een middelbare huisvrouw in Ohio. ‘Pure en precieze verslaglegging van hoe de geest werkt’, al­dus Wim Boevink in deze krant. Of de gok op Ellmann klopt, valt te bezien, in Engeland werd een boekhandel op de vingers getikt die de winnaarssticker nu al op het boek van Margaret Atwood had geplakt. Een vergissing, zo lijkt het. 

Andere genomi­neerden zijn ‘Girl, Woman, Other’ van de Britse Bernardine Evaristo, ‘An Orchstra of Minorities’ van de Nigeriaanse auteur Chigozie Obioza en ‘10 Minutes 38 Seconds in This Strange World’ van de Turks-Britse Elif Shafak.

Salman Rushdie
Quichot
Vert. Karina van Santen en Martine Vosmaer Atlas Contact; 469 blz. € 24,99

Lees ook:
Rushdie ‘extreem dankbaar’ voor Zweedse verklaring tegen fatwa

Het heeft even geduurd, maar na bijna drie decennia komt de Zweedse Academie toch over de brug. Het comité dat de Nobelprijswinnaar voor literatuur selecteert, heeft het Iraanse doodvonnis tegen Salman Rushdie na 27 jaar alsnog veroordeeld. Een mooi gebaar, vindt de Britse schrijver. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden