null Beeld
Beeld

BoekrecensieEssays

Salman Rushdie toont zich een literaire veelvraat in nieuwe essaybundel Taal van de waarheid

In deze nieuwe essaybundel put Salman Rushdie uit een veelheid van bronnen. Jammer is dat de selectie nogal willekeurig is.

Jamal Ouariachi

Taal van de waarheid heet de ­nieuwe essaybundel van Salman Rushdie, met daarin non-fictie uit de periode 2003-2020. De ­Nederlandse vertaling stond al gepland toen er vorige maand een aanslag op de schrijver werd gepleegd. Rushdie overleefde de steekpartij, zij het zwaargehavend. Het motief van de dader is officieel nog onbekend, maar alles riekt hier naar de ­fatwa die ayatollah Khomeini in 1989 over Rushdie uitsprak naar aanleiding van diens ­roman De duivelsverzen.

De aanslag heeft de publicatie van een nieuwe Rushdie gelukkig niet verhinderd. In het essay Vrijheidsdrang schrijft de auteur fel over religie en ethiek, en schetst zijn eigen achtergrond daarin: het Mumbai van zijn jeugd, een tijd van weinig problemen tussen hindoes en moslims, waarin volgens Rushdie alles besproken mocht worden zonder dat iemand meteen beledigd raakte. ‘Het was de instelling van de jonge man die halverwege de jaren tachtig begon aan zijn vierde roman, De duivelsverzen.’

Wie bepaalt waar de grenzen liggen?

Rushdie wilde daarin het onderwerp openbaring onderzoeken, niet als verifieerbare, externe gebeurtenis, maar als iets innerlijks. ‘En als je dat eenmaal tegen jezelf gezegd hebt, kun je het verhaal van de Profeet en zijn profetie vertellen als het verhaal van een mens, een personage, dat zijn openbaring vormgeeft vanuit zijn eigen ervaringen, in antwoord op de omstandigheden van zijn specifieke plaats en tijd.’

Daar botst de waarheidstaal van de kunstenaar met die van religieuze machten. Ook na de recente aanslag reageerde het Iraanse regime met de stelling dat niemand anders dan de auteur verantwoordelijk is voor het drama. Het is een patroon dat Rushdie scherp blootlegt in een essay getiteld Moed, waarin hij laat zien hoe ook de Chinese kunstenaar Ai Weiwei, de Russische rockgroep Pussy Riot, de Italiaanse schrijver Roberto Saviano of de Pakistaanse gouverneur Salman Taseer door politieke machten in diskrediet worden gebracht: zij zouden hun problemen aan zichzelf te wijten hebben. De kritische stem wordt ‘grensoverschrijdend’ genoemd, maar wie bepaalt waar de grenzen liggen?

Salman Rushdie in 2019. Beeld ANP / Redux Pictures
Salman Rushdie in 2019.Beeld ANP / Redux Pictures

Waarheid en waarheidstalen: de meervoudigheid van die begrippen is een van de terugkerende thema’s in deze bundel en daarom is de titel Taal van de waarheid een wat beperkte vertaling van Languages of Truth, waarin die meervoudigheid wel vervat ligt. De veelkantigheid van het begrip waarheid vliegt Rushdie aan via politieke, filosofische, religieuze en literaire routes.

Het meest in zijn element is de schrijver wanneer hij het over de waarheidstalen van de literatuur heeft. In Wonderlijke vertellingen belijdt hij zijn liefde voor Duizend-en-een-nacht, voor de Katha Sarit Sagara (Oceaan van verhalenstromen), of de verzameling fabels genaamd Pañcatantra. Het is de ‘literatuur van het denkbeeldige’, verhalen die ‘door niet waar te zijn de waarheid vertelden’, zoals Rushdie ook in zijn eigen fictie het wonderbaarlijke binnenhaalt om uitdrukking te geven aan de vreemdheid van de werkelijkheid.

En hij keert zich tegen een andere waarheidstaal die nu zo in de mode is: die van het autobiografische, de autofictie, de ‘knaus­garderij’, de feitelijkheid zonder verbeelding.

Gulzigheid

Rushdie is een auteur die zijn literaire gulzigheid graag etaleert, maar zelden zo dat het vervelend wordt. Voor hem zijn de grote ­klassiekers niet alleen de Ilias en de Odyssee, maar ook de Noordse mythologie of de klassieke teksten uit zijn geboorteland: de ­Ma­habharata, de Bhavagad Gita en de Ramayana. Als hij het over meer hedendaagse schrijvers heeft, verwijst hij met het grootste gemak naar het werk van de Libanese Hanan al-Shaykh, de Keniaanse Ngugi wa Thiong’o, de Chinese Gao Xingjian of de Somalische Nuruddin Farah.

Al die pogingen in de academische wereld om de canon te ‘dekoloniseren’ verbleken hierbij: Rushdie doét het gewoon, zonder zichzelf op politiek correct activisme te beroepen en zonder de bestaande canon te willen afbreken. Enthousiast breidt hij die uit, vanuit zijn enorme leesdrift en nieuwsgierigheid. Ook grenzen tussen artistieke disciplines hinderen hem niet. In een stuk over beeldend kunstenaar Kara Walker huppelt hij van Plinius naar Keats en komt via de schilder Matisse bij James Bond-films en Fred Astaire uit. Adembenemend: het is de Rushdie van de jachtige, allesomvattende romans die hem beroemd maakten.

Snelle vriendendienstjes

Al die rijkdom laat onverlet dat de selectie van stukken in Taal van de waarheid wat willekeurig lijkt. Veel essays zijn oorspronkelijk als toespraak geschreven. Bij de langere teksten is dat geen probleem. De kortere maken nogal eens een plichtmatige gelegenheids­indruk, zoals het toespraakje bij de afstudeerdag van Nova Southeastern University, waarin Rushdie de afgestudeerden aanraadt een voorbeeld te nemen aan ‘de non-conformisten, de rebellen en de principiële weigeraars van de wereld’ en dat klinkt eerlijk gezegd als het platgetreden pad van die beroemde ­Apple-reclame (‘Think different’).

Een stuk over de dood van Bin Laden is niet meer dan een flets geschreven opinie­artikel. De stukken die als inleiding bij overzichtswerken van schrijvers of beeldend kunstenaars zijn geschreven, zijn vaak kort en oppervlakkig: snelle vriendendienstjes.

Problematisch zijn ook de vele herhalingen. Meermalen gaat Rushdie op min of meer dezelfde wijze tekeer tegen de Indiase premier Modi en diens hindoe-extremisme. Hij doet dat met verve, maar na twee of drie keer weet je het wel.

In verschillende essays zijn soms korte, soms pagina’s lange passages volledig identiek aan stukken uit Rushdies memoir Joseph Anton, die in ongeveer dezelfde periode tot stand kwam als deze essays. Natuurlijk mag een auteur zichzelf plagiëren, maar de lezer die Joseph Anton gelezen heeft, krijgt geregeld een gewaarwording van tweedehandsheid.

Eerlijk oordeel

Selectie en redactie laten, kortom, te wensen over. Dat is jammer, want een groot deel van de hier gepresenteerde essays is absoluut de moeite waard. Ik schrijf dit met de nodige aarzeling op, want is het niet onkies om deze kritische noten te kraken terwijl de auteur nog ligt bij te komen van de recente aanslag en hij vermoedelijk permanente schade overhoudt aan zijn verwondingen?

Ik denk het niet. In de afgelopen jaren heeft Rushdie vaak zijn opluchting uitgesproken over het feit dat De duivelsverzen eindelijk vooral als roman gelezen wordt en niet als brandpunt van politiek-religieuze rellen. Dat verdient een schrijver: dat je hem eerlijk op zijn werk beoordeelt en je daarbij niet laat afleiden door de gewelddadige haat van snel gekwetste religieuze zieltjes.

null Beeld
Beeld

Salman Rushdie
Taal van de waarheid
Essays 2003-2020
(Languages of Truth)
Vert. Bart Gravendaal. Atlas Contact; 360 blz. € 32,50

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden