null Beeld
Beeld

BoekrecensieRoman

Rachel Cusk lees je nooit om de plot, maar in ‘De tweede plaats’ is er sprake van een echte intrige

In De tweede plaats schrijft Rachel Cusk over een schrijfster die een mannelijk genie op bezoek krijgt.

Veel lof kreeg de Engelse Rachel Cusk voor haar laatste drie romans, een trilogie over schrijfster Faye, een vrouw die na een scheiding zichzelf opnieuw moet uitvinden. Het was een ik-verhaal in een afwijkende vorm vorm: hier geen verteller die het eigen leven in ogenschouw neemt maar een die je alleen leert kennen via haar blik op de anderen die ze ontmoet en die haar hun levensverhalen toevertrouwen. Drie romans die niet meer waren dan een reeks ontmoetingen, spannend niettemin, dankzij Cusks vaak scherpe inzicht in de verhalen die we over onszelf vertellen; in hoe we onszelf voor de gek houden.

Wat is de rol van stilte in een huwelijk?

Na die veelgeprezen trilogie rond de plan- en plotloze Faye was het wel de vraag wat Cusk in een volgend boek zou doen. In een interview met deze krant vertelde ze zich met het ouder worden verder van feministische thema’s verwijderd te hebben, maar wel nog geïnteresseerd te zijn in hoe vrouwelijkheid zich in een leven ontwikkelt. Wat is de waarde van je lichaam als je ouder wordt? Wat houdt gender dan nog in? Wat is de rol van stilte in een huwelijk?

 Rachel Cusk Beeld Patrick Post
Rachel CuskBeeld Patrick Post

Het zijn vragen die voorbij komen in de roman De tweede plaats, die in vorm meer conventioneel is dan de trilogie, niet alleen laat de vertelster nu wel veel over zichzelf los, ook is er sprake van een echte intrige. Een schrijfster M. nodigt een bewonderd kunstenaar L. uit om tijdelijk zijn intrek te nemen in ‘het tweede huis’ op het landgoed waar zij en haar man wonen, aan de oostkust van Engeland: ‘Een oord van grote maar subtiele schoonheid waar kunstenaars vaak de wil of de energie of gewoon de gelegenheid schijnen te vinden om te werken’. De schrijfster zag de schilderijen van L. op een tentoonstelling in Parijs en was diep geraakt door ‘de volstrekte vrijheid die zijn schilderijen uitstralen’. Zelf heeft ze ‘nog niet eens een teen weten te bevrijden’. Ze is benieuwd naar L.’s visie op het landschap rond haar huis, een moerasland dat lijkt te ‘te gehoorzamen aan [zijn] regels wat betreft licht en waarneming’.

Onaantrekkelijk

De kunstenaar gaat na wat omwegen op de uitnodiging in, maar zijn bezoek is vanaf het eerste moment een grote teleurstelling voor de gastvrouw. Allereerst komt L. niet alleen, maar met een mooie, veel jongere vriendin; een ‘zelfverzekerde modieuze verschijning’, die alle ruimte inneemt. Erger nog: de stiekeme verwachting dat de (oudere) schrijfster zelf als zijn muze zou kunnen dienen, wordt gelogenstraft. L. geeft haar het gevoel dat ze onaantrekkelijk is. Tussen de man en de vrouw, allebei scheppende kunstenaars, ontwikkelt zich een machtstrijd waarin de posities van muze en schrijfster onverenigbaar blijken. Zij wil door hem gezien en erkend worden, hij wil haar ‘vernietigen’ en zal haar uiteindelijk verraden.

Klinkt dit nogal abstract, echt een heel eenvoudige Cusk is dit inderdaad niet. Zo doet de schrijfster haar relaas aan ene Jeffers, die ze af en toe aanspreekt, maar over wie we verder niets te weten komen. Iets van die sluier wordt opgelicht op de laatste bladzijde, waar we in een postscript lezen dat De tweede plaats schatplichtig is aan de tekst ­Lorenzo in Taos, de in 1932 verschenen herinneringen van de door Cusk bewonderde ­Mabel Dodge Luhan die in haar huis in New Mexico schrijver DH Lawrence ontvangt met zijn vrouw Frieda. Dat blijkt bij wat naspeuren op internet een heel interessante ­figuur, deze Mabel Dodge Luhan, een vrouw uit rijke familie, die in de jaren dertig verkeerde met de grote kunstenaars van die tijd, zoals schrijver DH Lawrence en de dichter Robinson Jeffers (ook van hem had ik nog nooit gehoord).

Vergeten openhartige memoires

Dodge Luhan baarde destijds opzien met haar openhartige memoires inclusief Lorenzo in Taos, waaraan Cusk niet alleen de verwikkelingen tussen bezoeker en gastvrouw, maar zelfs sommige (valsige) persoonstyperingen blijkt te ontlenen. De vriendin van de kunstenaar met haar ‘eigenaardig openvallende mond’ die lijkt op ‘de mond van een gewapende overvaller uit een stripverhaal’ blijkt geïnspireerd op Frieda Lawrence; de stoïcijnse donkere echtgenoot van de schrijfster is sprekend Luhans echtgenoot Tony, een Amerikaanse indiaan.

Lastig is het wel dat Cusk veel ontleent aan die bron, zonder dat ze dat verder uitlegt. Nu lees je Rachel Cusk nooit om de plot. Spannend is ze om hoe ze denkt, haar visie op huwelijk, moederschap, creativiteit en kunstenaarschap; vaak prachtig, soms geestig verwoorde, tegendraadse inzichten. ‘De kunstenaar moet de roep van de waarheid kunnen horen als die klinkt’ beweert M. Ietwat hoogdravend, maar zulke ware en eerlijke observaties vind je ook weer in deze tekst over een ouder wordende schrijfster die niet goed meer weet wat haar rol is in dat huis bij het moeras, haar dochter volwassen, haar man stil, haar machtsstrijd met het mannelijke genie bitter, maar verhel­derend toch wel.

null Beeld

Rachel Cusk
De tweede plaats
De Bezige Bij;
189 blz. € 19,99

Lees ook:

Schrijver Rachel Cusk: ‘Lezer, schenk geen aandacht aan mij, maar aan uzelf’

De boeken van Rachel Cusk over moederschap, huwelijk en echtscheiding zijn scherp en geestig, maar ook omstreden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden