null Beeld
Beeld

RecensieRoman

Pygmalion en de robot

In Klara en de zon, zijn eerste roman sinds het winnen van de Nobelprijs, laat Kazuo Ishiguro ons houden van een robot.

De 66-jarige Kazuo Ishiguro, die in 2017 de Nobelprijs voor Literatuur won, zei eens in een interview dat hij bij het schrijven pas op het laatste moment de wereld bedenkt waarin de verhalen zich afspelen. Eerst is hij lange tijd bezig met het bedenken van de thema’s die hij wil verkennen, de vragen die hij wil onderzoeken. Zoals: hoe leef je als je weet dat je leven niet lang zal duren? Of: wat is het nut van herinneren? Pas daarna, als hij dit voor zichzelf heeft uitgedacht, buigt hij zich over het universum waarbinnen deze vragen het best onderzocht kunnen worden.

De ironie is dat het bij zijn laatste ­romans toch steeds het universum is dat in eerste instantie de aandacht trekt. Laat me nooit alleen (2005) gaat over de vriendschap tussen drie klonen op een kostschool, die ­leven met als doel hun organen te doneren aan mensen. Verborgen reus (2015) speelt zich af in een fantasywereld met trollen en draken, waar een dichte mist hangt die het geheugen van de mensen vertroebelt.

Ishiguro’s nieuwe roman, Klara en de zon, de eerste die hij publiceert sinds het winnen van de Nobelprijs, lijkt min of meer terug te keren naar de dystopische wereld van Laat me nooit alleen. We bevinden ons in de nabije toekomst, al is het niet helemaal duidelijk wanneer precies. Kinderen van ­rijke ouders worden genetisch gemanipuleerd en op die manier ‘opgetild’, hetgeen betekent dat ze naar de beste scholen kunnen. Van sociale mobiliteit is geen sprake meer. De eenzaamheid van mensen wordt bestreden met robots, zogeheten KV’s (Kunstmatige Vrienden of Vriendinnen).

null Beeld illustratie Anita van der Weijden
Beeld illustratie Anita van der Weijden

Klara en de zon is volledig geschreven vanuit het perspectief van zo’n kunstmatige vriend. Klara is een robot die uitblinkt in haar observatievermogen. In het eerste deel van het boek lezen we hoe ze in een winkel wacht tot ze door iemand gekocht wordt, en dus kan beginnen met haar dienende leven. Samen met andere KV’s strijdt ze om de aandacht van de klanten. Het is een filmisch en tegelijkertijd kinderlijk begin, dat sterk doet denken aan Toy Story. Best riskant voor een Nobelprijswinnaar om zo op de rand van kitsch te opereren.

Gebroken gezin

Al snel toont Ishiguro zijn grootsheid. Klara staat in de etalage. Ze kijkt naar buiten en ziet daar aan de overkant van de straat een oude man in een regenjas staan, die almaar zwaait en roept naar iemand. Het blijkt dat hij een oude bekende ziet, een vrouw, die roerloos op de stoep blijft staan. Na een korte aarzeling steekt de vrouw de straat over. Eerst langzaam, steeds sneller. De twee mensen omhelzen elkaar innig. Klara blijft naar het tafereel kijken, maar ze begrijpt het niet. Ze kan niet bepalen of de mensen ­gelukkig of verdrietig zijn door het weerzien. Het komt niet bij haar op dat die ­emoties kunnen samengaan. Die gelaagdheid en tegenstrijdigheid bezit Klara zelf niet. Op deze manier roept Ishiguro al in een vroeg stadium van de roman een vraag op die hij steeds zal laten terugkeren: wat betekent het om mens te zijn?

Klara wordt in de winkel uitgekozen door Josie, een meisje dat ziek is en mogelijk gaat sterven. De robot komt in een gebroken gezin terecht. Eerder is al een zusje over­leden. Klara moet ervoor zorgen dat Josie zich op haar ziekbed niet eenzaam voelt.

Tegelijkertijd blijkt dat Josies moeder er nog een heel andere agenda op na ­houdt. Mócht Josie sterven, dan is het de ­bedoeling dat ­Klara haar rol inneemt. Bij de aankoop in de winkel wil de moeder dan ook zeker weten dat de robot in staat is haar dochter te worden: “Wil je alsjeblieft voor me nadoen hoe Josie loopt? Wil je dat voor me doen? Nu meteen? Zoals mijn dochter loopt?”

Zo toont Ishiguro in Klara en de zon aan hoever de mens bereid is te gaan uit angst voor eenzaamheid. Hij plaatst vraagtekens bij onze definities van liefde, die soms meer om ons zelf draait dan om de ander. In dat opzicht is het een slimme keuze om zijn ­roman wederom in de dystopische toekomst te plaatsen. Juist in een wereld waarin alles vervangbaar en maakbaar is, wordt het steeds moeilijker te zien wat werkelijk van waarde is.

Portretkunstenaar

De perversiteit hiervan wordt in de ­roman het sterkst belichaamd door meneer Capaldi, een portretkunstenaar die zich ­ergert aan mensen die nog steeds geloven dat “er iets onbereikbaars in elk van ons zit. Iets unieks dat zich niet laat overdragen”. ­Josie moet regelmatig bij deze man langs, die, zo denkt ze, een portret van haar maakt. In werkelijkheid bouwt Capaldi haar na, ­zodat haar uiterlijk uiteindelijk op dat van Klara kan worden gezet, mocht ze sterven.

Capaldi doet denken aan Pygmalion, de beeldhouwer uit het klassieke verhaal van Ovidius, die verliefd wordt op het beeld dat hij zelf uit ivoor beitelt. Beide mannen ontkennen een unieke aard van de mens. Zelfs een partner is in hun ogen letterlijk maakbaar, mogelijk zelfs beter, perfect.

Maar hun relaties bestaan uiteindelijk uit onderwerping, niet uit liefde. Melania, de huishoudelijke hulp van het gezin van Josie, voelt intuïtief aan dat iemand die zó weinig waarde aan de mens toekent, ook weinig goeds voor zijn creaties in petto kan hebben, zelfs ziek is. ‘Portretman. Die gluiperige klootzak’, zegt ze tegen Klara, smekende dat de robot goed op Josie let.

Halverwege de roman lijkt Ishiguro de focus van zijn verhaal enigszins te verliezen, als de driehoeksrelatie tussen Klara, Josie en haar moeder plotseling verschuift naar een nieuwe driehoeksrelatie tussen Josie, Klara en de buurjongen. Maar ik kon me daar eigenlijk niet echt aan storen. De roman is rijk aan thema’s die tot nadenken stemmen. Bovendien weet Ishiguro Klara en de zon uiteindelijk een boek over hoop te maken. Die hoop is niet te zoeken in de wereld van de toekomst, maar meer in de potentie van menselijke relaties.

Het slot van het boek is ronduit aangrijpend. Je moet een grote schrijver zijn om je lezer zo veel om een robot te laten geven.

null Beeld
Beeld

Kazuo Ishiguro
Klara en de zon
Vert. Peter Bergsma
Atlas Contact;
352 blz. € 22,99

Lees ook:

Kazuo Ishiguro: meester van het menselijk onvermogen

Kazuo Ishiguro krijgt de Nobelprijs voor de literatuur voor zijn vermogen ‘de afgrond bloot te leggen die achter ons ingebeelde gevoel van verbondenheid met de wereld schuilgaat’.

Het land in nevelen gehuld

Kazuo Ishiguro schrijft sferisch over middeleeuws Engeland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden