BoekrecensieTessa Leuwsha

‘Plantage Wildlust’: naïeve Nederlander leert in Suriname dat iedereen tot wreedheden in staat is

Tessa Leuwsha duikt in de geschiedenis van een vroeg-20ste- eeuwse Surinaamse plantage.

In de proloog van de nieuwe roman van Tessa Leuwsha brengt een groepje toeristen een bezoek aan de Surinaamse Plantage Wildlust. Onder hen de bejaarde Ronny Gangpat, wiens vader als contractarbeider onder Oscar Brouwer, de laatste directeur, heeft gezwoegd. De gids heeft instructies niet over de pijnlijke geschiedenis van de streek te vertellen. De gasten zijn immers op vakantie. ‘Je moet het wel een beetje leuk houden’, vindt zijn werkgever.

Terug naar 1912, als de jonge Oscar Brouwer en zijn bruid Janna op de boot stappen naar Paramaribo, naar een voor hen volslagen onbekende wereld. Oscar is de nieuwe directeur van Plantage Wildlust, een functie waar hij in een opwelling naar heeft gesolliciteerd. Bij het woord plantage ziet hij een landgoed voor zich, een weidse, groene ruimte. Pas als hij bij aankomst een landkaart van Suriname ziet, beseft hij hoe afgelegen de plantage ligt; er leidt geen brug naartoe. “Toen hij de vrouwen van de bediening vroeg of ze er weleens waren geweest, schudden die angstig hun hoofd. ‘Buiten de stad, m’neer?’, vroeg een van hen, haar Hollandse accent klonk hem weelderig in de oren. ‘Wildebeesten, ongedierte, slangen. Nee, hoor!’ Oscar keek haar gefascineerd aan, hij had nog nooit een zwarte vrouw van dichtbij gezien, en knikte begripvol.”

Kind van een Surinaamse vader en een Nederlandse moeder

Tessa Leuwsha, schrijver, documentairemaker en cultureel attaché bij de Nederlandse ambassade in Paramaribo, groeide op in Amsterdam als kind van een Surinaamse vader en een Nederlandse moeder. In 1996 emigreerde ze naar Suriname. Haar boeken verhalen over het koloniale verleden, de slavernij, over de geschiedenis van haar familie. ‘Plantage Wildlust’ heeft ze aan het begin van de twintigste eeuw gesitueerd. De slavernij is afgeschaft, de plantagecultuur is over zijn hoogtepunt. Oscar treft een vervallen bedrijf aan.

Oordeel

Genuanceerd beeld, maar wat personages echt voelen blijft ongewis

Zijn werknemers zijn voormalig slaafgemaakten en contractarbeiders, veelal afkomstig uit Brits-Indië, die als vee worden opgedreven door een creoolse opzichter. Ze zijn dan misschien geen slaaf meer, hun leef- en werkomstandigheden zijn nog altijd erbarmelijk. Die opzichter, Creebsburg, is een onguur sujet met een groot wantrouwen jegens bakra’s (witte pieren). De opvoering van een machtige zwarte schurk is bewust, Leuwsha wil een genuanceerd beeld schetsen en laten zien dat het leed aan alle kanten kan worden geleden, haar personages zijn niet exemplarisch voor de koloniale geschiedenis.

Zo zijn de bedoelingen van de witte Oscar niet slecht, maar wel hopeloos naïef. Hij blijkt misleid door zijn werkgever; zijn loon bestaat uit een deel van de opbrengst, maar die loopt al jaren terug. Het weinige geld dat hij verdient, wordt door zijn vrouw uitgegeven aan dure verbouwingen en een exorbitant feest. En dan blijkt zijn opzichter ook nog eens een fiks gedeelte van de oogst te hebben achtergehouden voor eigen gewin.

Een verhaal zonder winnaars

Op tragische wijze wordt hij gedwongen mee te bewegen in het koloniale systeem dat laat zien dat iedereen tot wreedheden in staat is, mits tot het uiterste getergd. Het is een verhaal waarvan al snel duidelijk is dat het geen winnaars kent.

‘Plantage Wildlust’ is een roman die op feiten berust. Leuwsha baseert haar verhaal op het archief van de familie Janssen, die in de eerste helft van de twintigste eeuw Plantage Peperpot bestierde. Van haar personages hebben enkelen daadwerkelijk bestaan; zo toont de foto op het omslag huishoudster Alma en de jonge arbeider Rambaroos.

In haar dankbetuiging schrijft Leuwsha gefascineerd te zijn door de mensen die de plantages bevolkten; de Nederlanders die zich op vreemd gebied begaven en de schaduwfiguren op de achtergrond die onder schrijnende omstandigheden leefden. Ze neemt dan ook de tijd om de geschiedenis van haar personages uit de doeken te doen. Maar hun gevoelens, wie ze écht zijn, wat ze denken, blijft wat aan de oppervlakte. En dat wringt, net als het onevenwichtige einde.

Leuwsha begint haar roman kalm, kabbelend haast, in een beschrijvende stijl met weinig dialogen, maar plaatst aan het eind een aantal bommen die ze met één druk op de knop tot ontploffing brengt. Wat volgt is een stortvloed aan ellende in een klein aantal pagina’s. Een verbluffende afsluiting weliswaar, maar dat heeft dit indrukwekkende verhaal niet nodig.

Tessa Leuwsha
Plantage Wildlust
Atlas Contact; 176 blz. € 19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden