Roth in 1968.  Beeld The LIFE Images Collection
Roth in 1968.Beeld The LIFE Images Collection

BoekrecensieBiografie

Philip Roth was egoïstisch, manipulatief, bot, gul, geestig. En interessant?

Philip Roth hoefde geen eerherstel. ‘Maak me interessant’, droeg hij zijn biograaf nogal dwingend op. Het lukte Blake Bailey.

De discussie over Philip Roth is weer geopend en iedereen mag meedoen! Bij het overlijden in 2018 van Amerika’s grootste schrijver-die-nooit-de-Nobelprijs-won overheerste respect en bewondering voor een literaire kolos, maar de kritiek loeide al aan in de aanloop naar het verschijnen van Blake Bailey’s Philip Roth, de biografie. Ze spitst zich toe op de vermeende miso­gynie van de schrijver, als vanouds kun je zeggen, want bij zijn leven verscheen een boek van Roth ook nooit zonder contro­verse. Zijn vrouwelijke personages werden stereotypen genoemd: ze waren monsters of gewillige seksbommen. Of moeders, natuurlijk.

Op zoek naar schandalen

Eén ding was op voorhand duidelijk: de biografie zou afgegraasd worden op zoek naar scandaleuze feiten. Roth zag de bui al hangen, al zeker twintig jaar was hij bezig zijn vriend Ross Miller klaar te stomen voor de functie van biograaf, tot hij brak met Miller en de klus naar Bailey ging. ‘Ik wil niet dat je me rehabiliteert’, zei Roth tegen hem. ‘Maak me gewoon interessant.’ Een nogal dwingende opdracht voor een biograaf, je zou je om minder geïntimideerd voelen. Daar staat tegenover dat Roth ruimhartig inzicht gaf in al zijn documenten, dagenlange gesprekken voerde met Bailey en hem de vrije hand gaf voor deze biografie.

Aan de ene kant, aan de andere kant… tja, alles aan Roth heeft twee kanten, een ­gegeven dat in deze biografie mooi naar ­voren komt: Roth is dwingend, manipulatief, bezeten, je moet altijd op je hoede zijn – hij is de demonische Mickey Sabbath, de hoofdpersoon uit het briljante Sabbaths theater (1995). Maar hij is evengoed gul, hartelijk en loyaal – als ‘de Zweed’ uit dat andere meesterwerk Amerikaanse pastorale (1997). Zelf vond Roth zijn leven niet bijster interessant, hij was een schrijver, een schrijver zit achter zijn bureau en schrijft. Hij rookte niet en dronk op latere leeftijd nauwelijks, was geen feestbeest. Tijd voor vrouwen maakte hij wel. ‘Ik wil alleen maar eten, iets drinken [...] lezen, naar bed gaan, neuken en slapen. Wat zou je verder ook nog moeten willen?’ Met dat slapen heeft niemand moeite, maar het neuken, ja dat is een probleem, die seksdrift, die ook zijn boeken binnen sijpelde en die van de immer jonge en mooie vrouwen soms zetstukken maakt.

Als er überhaupt een goede reden bestaat om een schrijver te ‘cancellen’, is dit er dan één? Ik vermoed dat iedere lezer die ­deze biografie ter hand neemt dat wil weten: hoe pakt Bailey die heikele kwestie aan? Want een schrijver, of diens biografie, interessant maken, kan dat niet het beste met seks en schandalen?

Joodse wijk in Newark

Philip Roth werd in 1933 geboren in Newark, New Jersey, als de tweede zoon in een middenklasse gezin van Joodse ouders, vlak na de Grote Depressie en voor de oorlog, een periode die hij zo briljant hervertelde in Het complot tegen Amerika (2004). Newark, de Joodse wijk en zijn familie zijn de vaste waarden in zijn romans.

Wat de familie ­betreft: Bailey besteedt ruim aandacht aan Philips relatie met zijn broer Sandy, in zijn jeugd maar vooral ook in zijn latere leven. Sandy is als gewone sloeber min of meer de tegenhanger van zijn ­beroemde broer, toch ziet Philip zichzelf weerspiegeld in zijn broer, inclusief de fysieke klachten (hartproblemen) en de depressies.

Over de jonge jaren van Philip Roth ­komen we niet veel te weten, de biografie komt pas op stoom als hij is gedebuteerd met Vaarwel, Columbus (1959) en de vergissing van zijn leven begaat door te trouwen met Maggie Martenson. Hun destructieve relatie is al vaker beschreven (zowel Maggie als Roth schreef erover), maar Bailey weet hier knap de hiaten te vullen, bijvoorbeeld als het gaat over Roths band met Helen, de dochter uit Maggies eerste huwelijk. Helen is gek op hem, en we lezen hoe hij vlucht voor de avances van de behaagzieke prepuber, terwijl een half krankzinnige echtgenote hen bedreigt: ‘Als je het ooit waagt om met mijn dochter te neuken, steek ik een mes door je hart’. Roth verstopte de messen. Ze scheiden na vier jaar, beiden emotioneel uitgeput.

Roth in 1968.  Beeld The LIFE Images Collection
Roth in 1968.Beeld The LIFE Images Collection

Pas daarna breekt Roth door met Portnoy’s klacht. Dit waanzinnige en hilarische boek over de woest masturberende puber Alex Portnoy bezorgt hem wereldfaam. Geen enkele andere roman van Roth, ook niet zijn artistiek gezien betere werk, zal het verkoopsucces van ‘Portnoy’ evenaren.

Dat andere mislukte huwelijk, met de actrice Claire Bloom, komt ook uitgebreid aan bod en ook daar komt Roth niet ongeschonden uit. Bloom schreef de vernietigende autobiografie Leaving a Doll’s House, wat zo’n beetje de oerbron is geworden voor ­iedereen die Roth als vrouwenhater wenste te zien. Maar goed, ook dit verhaal ligt al een kwart eeuw op straat.

Hoe zit het dan met die scandaleuze nieuwe feiten? Die zijn er wel degelijk. Schokkend is bijvoorbeeld hoe het hoofd van de vakgroep op de universiteit in de jaren ­zeventig de mooiste studentes naar de werkgroep van Roth dirigeerde en zo in feite als diens pooier fungeerde. Of hoe Roth de achttienjarige vriendin van Claire Blooms dochter probeert te versieren in zijn eigen huis (zelf ontkende hij dit).

Wie grip wil houden op de hoeveelheid minnaressen moet een lange lijst bijhouden, toch is de biografie niet onthullender dan Roth altijd in zijn eigen werk was. Want dat moet gezegd: in zijn boeken schuwt hij geen enkele perverse handeling of gedachte.

Als kilometerpaaltjes

Wat er in dit boek misschien wat bekaaid vanaf komt, dat zijn die romans zelf. Ze komen allemaal langs, als kilometerpaaltjes vliegen ze voorbij. Bailey geeft wel aandacht aan de kritieken, nooit is men het eens over Roths boeken, waar we uit leren dat unanieme, brave lof minder goed is voor een boek dan onenigheid en controverse. Dat voor de boeken zelf minder plaats is, is ook wel begrijpelijk bij een beschrijving van zo’n lang leven en zo’n enorm oeuvre.

Voor ieder ander aspect van Roths leven zal deze biografie voorlopig het standaardwerk zijn – zijn mannenvriendschappen (met Saul Bellow, Milan Kundera, Ross Miller en vele anderen), zijn gesukkel met zijn gezondheid (rugklachten, hartaandoeningen), zijn fitties en polemieken, de gespannen verhouding tot de Joodse gemeenschap, de inspanningen voor Oost-Europese literatuur, en tussen alles door steeds die verhoudingen met vrouwen. Bailey geeft de details en houdt niets achter.

Fijn is ook dat hij Roth zelf veel aan het woord laat. De welbespraaktheid van de man is een genot, en met sommige quotes zet hij de moderne lezer te kijk: ‘We hoeven geen gemakkelijke moralistische reacties te hebben op literaire personages’.

Het is een knappe prestatie dat Bailey de complexiteit van Philip Roths persoonlijkheid intact laat en geen knieval maakt voor haters of dwepers. We leren de grote schrijver kennen als egoïstisch, seksverslaafd, moeilijk en bot, maar ook als beminnelijk, geestig en uiterst genereus: het is ongekend aan hoeveel vrienden hij geld schonk. Zowel de voor- als de tegenstanders kunnen vinden wat ze zoeken in deze biografie, en al doende de Philip Roth destilleren die zij wensen te zien.

‘Ik ben benieuwd hoe wij zullen eindigen. Het kan nog een interessant verhaal worden’, zegt Lonoff tegen Nathan Zuckerman in De ghostwriter. Hoe hij eruit zal komen, is nog ongewis, maar Bailey toont de schrijver als een mens met veel kanten. Hij maakte hem interessant.

null Beeld

Blake Bailey
Philip Roth
Vert. Frank Lekens en Lidwien Biekmann
De Bezige Bij;
1024 blz.€ 49,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden