Boekrecensie Onmenselijk

‘Onmenselijk’ is een schokkende satire met louter foute personages

Philippe Claudel schrijft groteske satire over onmenselijke westerse samenleving.

Philippe Claudel is uitermate politiek correct, maar publiceert nu een schokkende satire met louter foute personages. Dat klinkt vreemd, maar is het niet meer als je zijn boek leest. Al eerder liet de Franse bestsellerauteur (1962) zien dat hij erg begaan is met het lot van vreemdelingen en vluchtelingen. In ‘Het verslag van Brodek’, dat genomineerd werd voor de Prix Goncourt, laat hij zien welke ellende een vreemdeling, die in een klein dorp gaat wonen, over zich heen krijgt. In ‘Archipel van de Hond’, zijn voorlaatste roman, toont hij dat de westerse mens vaak volkomen blind is voor het lijden van vluchtelingen.

Philippe Claudel Beeld Martijn Gijsbertsen

In ‘Onmenselijk’ doet Claudel er een flinke schep bovenop. Hij legt de mechanismes waardoor uitsluiting langzaam ontstaat niet meer bloot, zoals hij in deze eerdere boeken deed, nee, hij toont een maatschappij waarin deze uitsluiting al een feit is. Cru, onsubtiel, absurd. Niemand geeft tegengas. Niet het menselijke wordt politiek, zoals in de vorige romans, maar het politieke wordt teruggebracht tot het menselijke, wat leidt tot een shockerende beschrijving van het leven van een man, diens gezin en zijn collega’s. Nogal een schok voor wie van Claudel een milde mainstream route gewend is, maar wat mij betreft wel een rake satirische uitvergroting van onze grimmige werkelijkheid.

Rubberbootjes

Zo gaat het gezin op vakantie naar een vakantiedorp dat in handen is van Het Bedrijf, de firma waar de man werkt. ‘s Avonds wordt er een boottocht georganiseerd. Op zee wordt er naar rubberbootjes met vluchtelingen uitgekeken. ‘Kinderen, mannen en vrouwen staan dicht tegen elkaar aan. Zwart. Dicht op elkaar gedrukt. Boven op elkaar. Pikzwart. En bejaarden. Ook zwart.’ En dan: ‘We maken enorme golven zodat ze gaan slingeren en omslaan. Als ze kapseizen, juichen we. We kijken naar de lichamen in het water. Sommigen zinken meteen. Anderen zwemmen. Die zwemmers zinken uiteindelijk ook. Hun doodsstrijd is langer. Ze zijn niet de gelukkigsten.’

Even verderop is er sprake van een etentje bij een collega, die aan het spit geroosterde Jood op het menu heeft staan: ‘Met een Spaanse rioja was het lekker maar ook niet meer dan dat.’ Hij heeft liever de wildsmaak van Roemenen. En al het andere dat in het boek geschranst wordt: foie gras, oesters, kalkoen, kaas.

En zo is er de ene bizarre, gruwelijke situatie na de andere. De man begint tegen een kale collega met kanker over diens vroegere haardos. Arme mensen blijken opgesloten te zijn: ‘Voor een keer heeft de regering het goed gedaan.’ Iemand organiseert een zelfmoordfeestje maar als hij op het laatste moment terugkrabbelt, hebben de genodigden het gevoel genept te zijn en dwingen hem alsnog met geweld tot zelfmoord. Ergens duikt een Arabier op: ‘Ongetwijfeld uit de voorsteden. Die mensen leven graag in lelijke buurten.’ In mijn achterhoofd zie ik dit boek verfilmd met Ricky Gervais in de hoofdrol.

Foetussen

Claudel heeft voor het genre parodie en daarbinnen voor een ironische toon gekozen. Het resultaat is keihard, maar pakt overtuigend uit. Zijn schrijfstijl sluit er op aan. Geen vraagtekens en geen aanhalingstekens bij het gesproken woord, zodat alles er nog een graadje onderkoelder staat. Volkomen droge gesprekken over de vreselijkste onderwerpen passeren de revue. Zoals de man die met zijn collega in de garage aan diens auto sleutelt en dan opeens iets gedroogds ziet liggen: ‘Wat zijn dat. Dat. Ja. Foetussen. Van wie. De drie rechts van mijn vrouw. De andere twee van mijn dochter. Je dochter. Tweelingen zoals je ziet. Was ze zwanger. Ja. Ik heb het niet expres gedaan. Ik dacht dat ze mijn vrouw was. Zulke dingen gebeuren in het donker.’

Tussendoor komt Claudel met korte beschouwingen, vaak one-liners, die even wat rust in de vaart van het boek brengen: ‘Kerstdag is een van de leegste dagen van het jaar. Die vat in zijn eentje de gehele verbijstering van het bestaan samen.’ Dat zijn zinnen om bij stil te staan.

Na lezing blijft het akelige gevoel hangen dat de groteske uitvergroting van dit familieleven, helemaal niet zo overdreven is. Claudel geeft de Westerse samenleving een inkt- en inktzwarte maar lezenswaardige zedenschets ter overdenking.

Philippe Claudel
Onmenselijk
Vertaling Manik Sarkar
De Bezige Bij
123 blz. € 17,99

Lees ook:

Philippe  Claudel: Het drama van de vluchtelingencrisis is dat ieder op zijn manier gelijk heeft

In de gitzwarte parabel ‘Archipel van de hond’ schetst Claudel de mens als een hypocriet, onverschillig wezen. ‘We leven helaas in een eeuw zonder moraal', zegt hij in een interview met   Sander Becker.

Vandaar dit boek: ‘Als het water veiliger lijkt dan het land’

Toen ik in 2015 die volgepakte bootjes in Europa zag aankomen, besloot ik het verhaal van een boot te gaan schrijven. En dan niet vanuit het debat van voor of tegen, maar een doorleefd verhaal vanuit de hoe-vraag, vertelt Chris de Stoop aan Marijke Laurense.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden