Boekrecensie Poolse literatuur

Olga Tokarczuk: Poolse media noemen haar een verrader

Olga Tokarczuk Beeld ANP

‘We verlieten het huis en werden onmiddellijk opgeslokt door de bekende koude, natte lucht die ons er iedere winter aan herinnert dat de wereld niet geschapen is voor de Mens.’ 

Dit is Polen zoals ik het me, als niet-ervaringsdeskundige, voorstel: ruig, schraal en guur. Het Polen van Janina Duszejko, de excentrieke hoofdpersoon van Olga Tokarczuks ‘Drive Your Plow over the Bones of the Dead’ (Trek je ploeg over de beenderen van de doden’, een dichtregel van William Blake). Een al even excentriek boek: thriller, komedie en levensbeschouwelijke verhandeling ineen.

Mevrouw Duszejko – ze haat haar voornaam en is tegen officiële namen in het algemeen, die zijn ‘banaal’, en hebben ‘niets met de Persoon te maken’ – woont in een afgelegen dal in de Poolse Sudeten. In de zomer is het er redelijk druk, maar als het kouder wordt, vertrekken bijna alle bewoners naar de behaaglijkere stad. Dan blijft ze met een handvol andere volhouders achter. Ooit was ze ingenieur, nu vooral een ouder wordende vrouw. Ze lijdt aan niet toegelichte Kwalen – met een hoofdletter, inderdaad, zoals veel Grote Woorden die van haar krijgen – en vult haar dagen met het maken van horoscopen, de studie van de poëzie van William Blake, en het zo harmonieus mogelijk samenleven met de natuur.

Persona non grata

Totdat het al onderbevolkte gebied geteisterd wordt door een reeks moorden. Het eerste slachtoffer is een buurman, die wordt gevonden met een hertenbotje in zijn keel. Ook bij de volgende doden worden dierensporen aangetroffen. Mevrouw Duszejko weet het zeker: iemand, misschien wel de Dieren zelf, neemt wraak om wat hen wordt aangedaan.

Polen is een van de populairste landen in Europa om een jachtvakantie te houden. Van steenbokken en beren tot gevogelte, allerlei dieren zijn er ruim voor handen en het jagen erop wordt van overheidswege gestimuleerd. Janina’s theorieën worden dan ook bepaald niet juichend ontvangen bij de lokale machthebbers en wetshandhavers. Hoe meer bewijzen ze opstapelt, hoe openlijker er met de ogen wordt gerold. Bij een hilarisch beschreven Paddenstoelenplukkersbal weet ze zich nog enigszins te handhaven, maar tijdens een absurde mis voor de heilige Hubertus, schutspatroon van de jacht, kan ze zich niet langer inhouden. Vanaf dan is ze echt persona non grata in het bergdal.

‘Verrader’

Tokarczuk zelf wordt het niet in dank afgenomen dat ze kritisch over de jacht en andere nationale gewoontes schrijft. De Poolse verfilming van ‘Drive Your Plow over the Bones of the Dead’ won in Berlijn een Zilveren Beer, Tokarczuk won met ‘De Rustelozen’ als eerste Poolse auteur ooit de International Man Booker Prize, maar de Poolse media noemden haar een ‘verrader’. Om haar feministische en anti-nationalistische uitspraken wordt ze beschimpt en bedreigd, soms heeft ze zelfs beveiliging nodig.

‘Drive Your Plow over the Bones of the Dead’, al uit 2009 maar nu in Engelse vertaling verschenen, snijdt thema’s aan die de laatste jaren in Polen alleen maar actueler zijn geworden. In 2016 kwam daar PiS aan de macht, de Recht en Rechtvaardigheidpartij, die de Poolse identiteit hoog in het vaandel heeft staan, maar vrouwenrechten en duurzaamheid naar de zijlijn heeft verdrongen.

Als alleen levende intellectueel die weinig aan haar uiterlijk doet en de vruchtbare leeftijd gepasseerd is, doet Janina Duszejko er op geen enkele manier meer toe. Ook Tokar­czuk wordt soms in de media uitgemaakt voor ‘gekke oude vrouw die rare dingen doet’, vertelde ze in een interview. Met haar werk schept ze een spiegel waar lang niet iedereen in wil kijken. Want hoe graag Polen ook een ‘gerechtvaardigde’ plek zegt te willen innemen in het moderne Europa, dat ouderwetse, gure land is er ook nog.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden