null Beeld

BoekrecensieFilosofie

Nog altijd denkt de mens boven het dier te staan

Melanie Challenger
Het dier in ons. Een nieuwe geschiedenis van de mens
Vert. Huub Stegeman
Ten Have; 304 blz., € 22,99
★★★

De auteur

De Engelse Melanie Challenger is kunstenaar, schrijver en filosoof. Ze schreef een dichtbundel en zette fragmenten uit Anne Franks dagboek op muziek. Recentelijk legde ze zich toe op milieufilosofie en bio-ethiek.

Uitgangspunt

Challenger wil een lans breken voor het erkennen van ons innerlijke dier. De mens heeft te lang gedacht dat ze op een voetstuk stond, verheven boven de beesten dankzij rede, moraal en cultuur. Ook tegenwoordig ontbreekt het idee dat we onderdeel zijn van de natuur, al was het maar vanwege onze technologische snufjes.

Maar zulk denken heeft een prijs, zegt Challenger. Omdat we ons boven de natuur wanen, kunnen we goedpraten dat we ecosystemen verwoesten en dieren op massale schaal doden voor ons eigen gewin. Hoe komt het toch dat we dat doen? Challenger beantwoordt die vraag vanuit een psychobiologisch perspectief: de werking van ons lichaam en onze natuurlijke instincten zorgen voor dat superioriteitsgevoel. Hoe onze psychologie en biologie dat hiërarchisch denken aanwakkeren beschrijft ze via verhalen, literatuur, wetenschappelijke resultaten en haar eigen ervaringen.

Existentiële angst

Een verklaring die vaker terugkomt, is dat we onszelf willen losmaken van de natuurlijke wereld omdat wij mensen beseffen dat we zullen sterven. Omdat we bang zijn geruisloos te verdwijnen proberen we onszelf onsterfelijk te maken met behulp van technologie: liever kunstmatige intelligentie dan onderzoek doen naar de intelligentie van niet-menselij-ke dieren. Dat is een vergissing, zegt Challenger: “Als we het potentieel voor bewustzijn niet zien in andere levensvormen om ons heen, hoe komen we dan op het idee dat we het wel zouden kunnen zien in een machine?”

Ook onze psychologie kan het hiërarchisch denken deels verklaren, volgens Challenger. Omdat wij mensen groepsdieren zijn, moet ons brein de complexe sociale interactie aankunnen waardoor empathie en sociaal gedrag ontstaat. Daaruit vloeien ons zelfbewustzijn en onze persoonlijkheid voort. Maar als we empathie kunnen opbrengen, kunnen we andere dieren en mensen ook ontmenselijken en hun bewustzijn en persoonlijkheid ontkennen, ondanks al het wetenschappelijk onderzoek dat juist aantoont dat dieren (vormen van) taal, intelligentie en identiteitsbesef bezitten.

Redenen om dit boek niet te lezen

Dit is geen gestructureerd betoog; Het dier in ons leest eerder als een caleidoscoop aan verhalen en wetenschappelijke resultaten, die steeds dezelfde mantra herhaalt: wij mensen moeten onze dierlijkheid opnieuw leren erkennen.

Er kleeft wel een nadeel aan deze aanpak: het is vaak lastig om te begrijpen waar Challenger precies heen wil. Ze schrijft bijvoorbeeld dat ons mensbeeld diffuus wordt door nieuwe technologieën zoals kunstmatige intelligentie, klonen en genbewerking. Maar dat is tegenstrijdig, want genbewerking behandelt de mens hetzelfde als dieren en planten, die we naar wens veredelen en kruisen. Aan de andere kant bevestigt zulke technologie onze unieke kwaliteiten als kroon van de schepping. Wat we echter moeten leren van deze tegenstrijdigheid laat ze in het midden.

Daarnaast komt Challenger zelf wel eens op tegenstrijdigheden uit. Zo benadrukt ze de hoge mate waarin wij door onze lichamen bepaald worden (denk: hormonen, emoties, impulsen) en lijkt daaruit te concluderen dat we dus ook dierlijker zijn dan we denken. Maar daarmee herhaalt ze zelf de tegenstelling lichaam-geest/dier-mens die ze zo verfoeit.

Redenen om dit boek wel te lezen

Challenger wijst er terecht op dat wij mensen contact met niet-menselijke dieren en de rest van de natuur zijn verloren, omdat we denken dat we ‘erboven’ staan. De verhalen die ze vertelt zijn interessant en dikwijls komt ze met goede argumenten. Klimaatsceptici die beweren dat het uitsterven van talloze diersoorten ‘natuurlijk’ is, zegt ze, vergeten dikwijls dat de diersoort mens daardoor ook wel eens op ‘natuurlijke’ wijze zou kunnen uitsterven. De mens is ook maar een naakt en kwetsbaar diertje.

Lees ook:

‘We moeten de pas inhouden. Met vliegen, reizen, wonen, vervuilen, kinderen krijgen, industrie. Overal’

“Langzaam dringt door dat ook niet-menselijke dieren culturen hebben.” In het werk van schrijfster, filosofe en Trouw-columniste Eva Meijer neemt de verhouding tussen mensen en andere dieren een prominente rol in.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden