Recensie Roman

Nieuw licht op Mussolini

Antonio Scurati tekent de opkomst van Mussolini in de context van frustratie over de nasleep van de Eerste Wereldoorlog

Op 28 oktober kwamen er drieduizend mensen samen in Predappio bij de crypte van Benito Mussolini. Hoewel de antifascistische grondwet uit 1948 het verbiedt, droegen veel aanwezigen zwarte T-shirts met fascistische leuzen, eerden ze Mussolini openlijk en brachten ze veelvuldig de fascistengroet. Ieder jaar wordt zo herdacht dat op 28 oktober 1922 de fascisten naar Rome marcheerden en de macht grepen.

Italië lijkt het de laatste jaren niet meer zo nauw te nemen met het grondwettelijke verbod op fascistische uitingen en politieke groeperingen. Het hele jaar door is Mussolini’s graf een geliefde bestemming voor fascistoïde nostalgici en er zijn talrijke andere verschijningsvormen van oud en nieuw fascisme. Sommigen vrezen een herhaling van het zwarte verleden. Umberto Eco’s invloedrijke essay over het eeuwige fascisme in de Italiaanse samenleving uit 1995 werd niet ontoevallig in 2017 opnieuw uitgegeven als pamflet.

De linkse politiek zoekt tevergeefs naar adequate antwoorden terwijl de rechterflank steeds openlijker flirt met neofascistisch gedachtengoed. In deze context publiceerde Antonio Scurati (1969) het lijvige eerste deel van zijn romantrilogie over het leven van Benito Mussolini. Tijdens het werk aan een vorige historische roman realiseerde Scurati zich opeens dat de persoon van Mussolini vaak als een taboe was vermeden. Bovendien hadden de Italiaanse cultuur en geschiedschrijving het fascisme altijd door een ideologische en gepolariseerde bril benaderd: hetzij verguisd, hetzij vergoelijkt en verheerlijkt.

Italië’s ‘verminkte overwinning’

Scurati’s vertelperspectief in ‘M.’ is daarom opzettelijk neutraal. Niets is verzonnen, alles gedocumenteerd. Met een originele afwisseling van literatuur en historische bronnen werpt Scurati nieuw licht op een van de pijnlijkste hoofdstukken uit de Italiaanse geschiedenis. De literaire hoofdstukken, waarin telkens een ander personage centraal staat, worden gevolgd door bijbehorende citaten uit brieven, dagboe­ken, krantenartikelen, rapporten van geheime diensten, politieke toespraken en pamfletten. Zo kijken we letterlijk mee met de hoofdrol­spelers van toen en beleven we hoe de geschiedenis zich van 1919 tot 1924 ontvouwt. Op deze manier levert Scurati een belangrijke bijdrage aan het antifascisme dat in het huidige Italië dringend toe is aan vernieuwing: de kritische aandacht van instituties is verslapt, de goed-slechtretoriek is niet meer effectief en jongeren hebben überhaupt onvoldoende kennis van de geschiedenis.

Magistraal tekent Scurati in dit eerste deel de opkomst van Mussolini’s fascisten in een context van diepe frustratie over de nasleep van de Eerste Wereldoorlog: “De gewonnen oorlog heeft in ieders bewustzijn de woede van de nederlaag achtergelaten.” Italië’s ‘verminkte overwinning’ heeft een groot deel van het land in schaamte en vernedering gedompeld. Voor­malige elitetroepen worden na hun heldhaftige oorlogsdaden met de nek aangekeken. Ook culturele kopstukken wakkeren deze ontevredenheid aan. Filippo Tommaso Marinetti, oprichter van het futurisme, gooit geregeld olie op het vuur. Dandy en dichter des vaderlands Gabriele D’Annunzio bezette zelfs zestien maanden lang het stadje Fiume.

Benito Mussolini op het strand met zijn vrouw Donna Rachele Mussolini, circa 1929. Beeld Hollandse Hoogte / World History Archive

Maar uiteindelijk is het de voormalig socialist en marxist Benito Mussolini die de volkswoede politiek weet te kanaliseren en te verzilveren. Op 23 maart 1919 spreekt hij in Milaan voor het eerst zijn zwarthemden toe. Het zijn er krap honderd, maar zijn blik is dan al profetisch: “In deze halflege zaal ruik ik met verwijde neusvleugels de eeuw, dan strek ik mijn arm, zoek de energie van de menigte en weet dat mijn publiek er is.”

Revolutionaire omgang met taal en media 

Scurati graaft in Mussolini’s politieke en journalistieke achtergrond, zijn persoonlijkheid en privéleven. Minder belicht worden zijn vrouw en gezin. Logisch, want als misogyne macho hechtte Mussolini meer belang aan minnaressen en prostituées. Zo had maîtresse Margherita Sarfatti ook een belangrijke rol bij Mussolini’s politieke vorming. Terwijl Mussolini’s ideologie niet verder reikte dan de verheerlijking van geweld, zag zij zijn politieke potentie en voedde hem met ideeën. Zij zag ook dat wrok en onderbuikgevoelens uiterst effectief waren in de politieke strijd: “Benito Mussolini, niemand anders, met dat gladde gezicht, die donkere, diepliggende krankzinnige ogen, die doelloze blik, met de mannelijkheid van dat volkse, schaamteloze lijf van een opgejaagd dier, hij zal aan deze eeuw de boodschap overbrengen dat het compromis tussen de goede manieren van de oude, buikige socialistische leiders en de woedende honger van de ondervoede massa heeft afgedaan.”

En passant laat Scurati zien hoe revolutionair Mussolini’s omgang met taal en media was. Zijn tijd ver vooruit, spreekt en schrijft de fascistenleider eenvoudige, directe en heldere taal, vaak in de eerste persoon. Emoties en pakkende slogans zijn z’n handelsmerk en deze zijn veel belangrijker dan de waarheid. Het is een van de vele keren dat we bij het lezen van ‘M.’ huiveringwekkende parallellen ontwaren met de populistische leiders van onze tijd. 

Ook herkenbaar zijn de gezapigheid en besluiteloosheid van een verguisde politieke en intellectuele klasse die geen antwoord heeft op de wijdverbreide gevoelens van onbehagen en steeds populairder wordende antipolitieke bewegingen.

“Ze snappen niet wat ik ze aandoe.” 

In de slotfase van dit eerste deel is een tragische hoofdrol weggelegd voor de beroemdste criticus van het prille fascisme, het socialistische parlementslid Giacomo Matteotti (1885-1924). Met de ‘beestachtige moord’ op deze dappere tegenstander belanden Mussolini en de fascisten in een politieke crisis. Tegelijkertijd misbruikt de amorele Mussolini de crisis voor politiek gewin. Terwijl hij het parlement schaamteloos staat voor te liegen (‘Ik hoop dat afgevaardigde Matteotti snel weer naar het parlement kan komen’), kent hij “precies de plaats, afmetingen en afdekking van de kuil waarin het doorboorde lijk ligt van de man die hij snel hoopt terug te zien. Een vloek tegen de enige godheid die zo’n vloek niet vergeeft, de god van de doden.”

Nadat Mussolini vervolgens in een afgeladen parlement ‘de politieke, morele, historische verantwoordelijkheid’ op zich heeft genomen en tot zijn eigen stomme verbazing van alle kanten bijval heeft geoogst, kruipt Scurati in de abjecte geest van zijn hoofdpersoon: “Moet je ze zien, moet je ze horen, ze snappen niet wat er gaande is. Noch de ene groep, noch de andere. Ze snappen niet wat ik ze aandoe.” Hijzelf begrijpt het donders goed, hij is zowel slachtoffer als verlosser: “Niemand wilde het kruis van de macht op zich nemen. Dat doe ik.”

‘M.’ is een schitterend en monumentaal boek. In eerste instantie voor Italië en de Italianen, maar vanwege de frappante overeenkomsten met vrijheidsbedreigende tendensen en populistische leiders van onze tijd strekt de waarde tot ver buiten de grenzen van Italië. Ondanks dat het romankarakter van ‘M.’ soms onder druk komt te staan door de vele historische bronnen is het dan ook te hopen dat veel Nederlandse lezers Scurati’s experiment naar zijn grote waarde zullen weten te schatten.

Oordeel: belangrijke roman waarin niets is verzonnen

Antonio Scurati
M. De zoon van de eeuw
Vert. Jan van der Haar
Podium; 849 blz.; € 35

Lees ook:

Italië heeft een nieuwe Mussolini in de politiek en daar is het volk eigenlijk best wel blij mee

Opnieuw doet een Mussolini zijn intrede in de politiek: Caio, achterkleinzoon van. Ook hij beweegt zich op de uiterste rechterflank. Van een besmette naam heeft hij geen last en dat tekent de Italiaanse houding tegenover de fascistische jaren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden