null Beeld

BoekrecensieGeschiedenis

Nazigevangenis Colditz was een burcht vol verveling en vluchtgevaar

Met aansprekende anekdotes schetst Ben Macintyre het leven in het Duitse krijgsgevangenenkamp Colditz.

Paul van der Steen

Colditz had op momenten veel weg van een kostschool. Met name de Britse gevangenen brachten de humor van hun onderwijsinstellingen mee naar het kasteel in Saksen waar nazi-Duitsland recalcitrante geallieerden opsloot. Nieuwelingen moesten zich de ‘controle’ van een als Duitse arts verklede gevangene laten welgevallen. Als ze hun broek hadden laten zakken, constateerde die schaamluis en bracht een assistent zogenaamd desinfectans aan, in werkelijkheid decorverf.

Tijdens een wespenplaag vingen de Britten zoveel mogelijk van deze diertjes en bonden er een papiertje aan met de tekst ‘Deutschland kaputt!’. Daarna werden ze vrijgelaten in de hoop dat ze bewakers zouden steken.

Het waren maar een paar manieren waarmee de gedetineerden de tijd probeerden te doden. Dit en meer georganiseerde lering en vermaak konden niet voorkomen dat het leven binnen saai was, constateert de Britse historicus Ben Macin­tyre in Colditz. Onzeker over het oorlogsverloop en wat nog komen ging, werden veel gevangenen depressief en angstig.

Ben Macintyre Beeld Justine Stoddart
Ben MacintyreBeeld Justine Stoddart

Ontsnappingscompetitie

De complexiteit van het bouwwerk op een rots stelde gevangenen in staat zonder te worden betrapt een zweefvliegtuig te bouwen (nooit gebruikt). Pas in 1965 werd een geheime ruimte voor een radio ontdekt, met een nog werkend apparaat.

Door zulke verhalen groeide de gevangenis in de loop van de tijd uit tot een mythe, mede onder invloed van de BBC-serie Colditz uit de jaren zeventig. Een op de drie Britten keek ernaar. De commercie probeerde er munt uit te slaan, onder meer met chocoladerepen voorzien van ontsnappingsplattegronden in de wikkel. Het beeld dat dit alles opriep, was tamelijk eendimensionaal: dat van een kat-en-muisspel tussen op een vlucht azende gevangenen en bewakers die dat proberen te voorkomen, wit versus zwart met weinig tot geen kleurschakeringen daartussen.

De realiteit was veel gelaagder. Binnen de muren zaten gevangenen van verschillende nationaliteiten, rangen en standen, politieke voorkeuren en geaardheden. Britse officieren hechtten bijvoorbeeld aan de klassenmaatschappij van buiten en lieten zich door hun ordonnansen verzorgen.

Tussen de nationaliteiten ontstond een soort competitie: welke groep kon de meeste geslaagde ontsnappingen op zijn naam schrijven? De Duitse bewaking was streng maar in zekere zin rechtvaardig. Men hield zich zoveel mogelijk aan internationale afspraken over de behandeling van krijgsgevangenen. Een ontsnapper kreeg na een geslaagde poging zelfs zijn spullen keurig nagestuurd. In de laatste oorlogsjaren kregen de bewakers het lastiger: voedsel werd schaarser, de geallieerden rukten op en de SS en de nazitop bemoeiden zich steeds meer met Colditz.

Keurige Nederlanders

De Duitse commandant Reinhold Eggers, van huis uit onderwijzer, behandelde zijn gevangenen als schooljongens. De gedisciplineerde Nederlanders waren aanvankelijk zijn favorieten. Maar in het ‘eindklassement’ van ontvluchtingen eindigden ze als derde achter de Fransen en de Britten.

Macintyre wekt de gevangenispopulatie knap weer tot leven: het met de nodige anekdotiek scherp neerzetten van zijn personages is een van zijn specialiteiten, zo bleek al uit vorige boeken als Agent Sonya en het verfilmde Operatie Mincemeat. Het beperkte decor, in hoofdzaak het kasteel en de naaste omgeving, hindert hem niet. Daarvoor heeft Colditz ook te veel te bieden.

null Beeld
Beeld

Ben Macintyre
Colditz. Het waargebeurde verhaal over het streng beveiligde nazifort en de vele spectaculaire ontsnappingen.
(Colditz. Prisoners of the Castle)

Vert. Marieke van Muijden
Boekerij; 384 blz. € 21,99

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden