Boekrecensie Geert Mak

Na de euforie van ‘In Europa’, volgt de desillusie van ‘Grote verwachtingen’

Beeld Vincent Mentzel, 2019

Geert Mak schrijft twintig jaar later het vervolg op zijn succesvolle ‘In Europa’. 

De titel ‘Grote verwachtingen’ roept onmiddellijk associaties op met het gelijknamige boek van Charles Dickens. In het vervolg op Geert Maks succesvolle epos ‘In Europa’, is het onder meer een verwijzing naar György Konrád, die op een schrijversfestival in New York in 2014 zijn analyse gaf van het op dat moment ontsporende conflict in het oosten van Oekraïne. De Hongaarse schrijver wees op de gevoelens van vernedering en de militaire verhoudingen ter plekke, die weinig mogelijkheden tot westers ingrijpen boden, terwijl de Navo en de EU wel degelijk hoop op enige bescherming hadden gegeven. Maar in de praktijk kon daar onmogelijk iets van terechtkomen. Met enorme teleurstelling bij de Oekraïners tot gevolg. Andere Oost- en Midden-Europeanen zagen hun dromen eveneens maar beperkt uitkomen.

De millenniumwisseling was ook zo’n moment van grote verwachtingen, leert Maks terugblik. Toen zelfs de voorspelde chaos door de millenniumbug uitbleef, struikelde de ene euforische vooruitblik over de andere. Wat ging het – kijkend naar het grote plaatje – crescendo met de wereld. “De 21ste eeuw zou weleens de eeuw van Europa kunnen zijn”, meende de Britse historicus Tony Judt. Ook hier lag de desillusie onvermijdelijk op de loer: in retrospectief is het makkelijk om de overmoed en de blindheid voor systeemfouten aan te wijzen.

Maar niemand kon de opeenvolging van chaos vermoeden die wachtte: de aanslag van 11 september 2001, de oorlog in Irak die het aanzien van het Westen geen goed deed, een golf van terroristisch geweld, de economische crisis van 2008, het bloedbad in Syrië, vluchtelingenstromen van enorme omvang, mannen als Poetin, Erdogan, Orbán en Trump die grotendeels hun eigen regels maakten, de brexit en meer.

Schijnzekerheden

Veel van de schijnbare zekerheden van 1 januari 2000 zijn weggespoeld door de grote golven van het nieuwe millennium. Het besef van de kwetsbaarheid van welvaart en veiligheid is groot. De twijfel knaagt, als armoe en geweld al niet hun sporen hebben nagelaten. “Lang geleden, toen ik een alwetende journalist was, schreef een oude journalist me, een voormalige verzetsman”, herinnert Mak zich. Zijn boodschap: “Jullie kunnen gemakkelijk praten, vanuit het licht van nu. Maar wat moesten wij, in de jaren dertig? Wij liepen in het donker met een kaarsje te zoeken, tastend en struikelend, in een totaal vreemd huis.” Mak anno 2019: “Nu wankel ik zelf rond met zo’n kaarsje”.

Kijk naar Frankrijk, zegt Mak. In 1999 had hij het gevoel op bezoek te zijn in een land dat ver voorliep op de rest van Europa: snelle treinen, wijdverbreide aansluitingen op een vroege internetvariant, goede gezondheidszorg, futuristische architectuur. Nu lijkt het een vermoeide natie, verwond door een reeks aanslagen en worstelend met het tempo van de nieuwe tijd op zoek naar zichzelf.

De gewone Europese burger betaalt net als tijdens de twintigste eeuw consequent de hoogste prijs. De kosten van het bankendebacle werden afgewenteld op de doorsneebelastingbetaler en leidden tot het uitkleden van de publieke sector. Het democratisch tekort van de EU kwam bij herhaling pijnlijk aan het licht. In het verleden joeg de elite de eenwording aan en die confronteerde de Europeanen met voldongen feiten. Die formule werkt niet langer. “Er wordt veel te veel beloofd, en veel te veel verwacht”, mompelde filmregisseur Zelimir Zilnik tegen Mak tijdens een wandeling door het Servische Novi Sad in 1999. “En dan … Jullie hebben geen idee wie er bij ons in de coulissen staan, klaar om naar voren te springen!” Niet alleen bij hem, ook in West-Europa roken de populistische hyperleiders hun kans.

Verstrijken van de tijd

Met een bijsluiter waarschuwt Mak zijn lezers in het begin voor te hoge verwachtingen van zijn nieuwe boek. Anders dan twintig jaar geleden ontbreekt nu de distantie. “Geschiedschrijving heeft afstand nodig, het verstrijken van tijd is immers nog altijd de beste manier om een overzicht te scheppen.”

Mak kwijt zich echter goed van die taak. Weinig hoeken van het werelddeel overslaand laat hij alle majeure ontwikkelingen van de eerste decennia van deze eeuw wel zo’n beetje aan bod komen. Hij weet aardig orde in de chaos te scheppen, zet gebeurtenissen voor zover al mogelijk in perspectief en wijst en passant op relevant werk van anderen: van de prachtige non-fictieallegorie ‘Dansende beren’ van de Poolse journalist Witold Szablowski over de voor Oost-Europa wel erg dwingende EU-mal, tot Jonathan Coe’s roman ‘Klein Engeland’ over Groot-Brittannië rond de cruciale brexitstemming.

Bij de analyse van het door hem geschetste totaalbeeld hoedt de auteur zich voor al te grote woorden. Maken vrijheid, gelijkheid en broederschap na ruim twee eeuwen plaats voor nieuwe uitgangspunten en prioriteiten? Dat zullen we pas later weten. Mak is wel stellig over het massaal toevlucht zoeken bij nostalgie, het nogal zinloze maar zeer effectieve uitbuiten van de heimwee naar de zekerheden van gisteren. Het met vertrouwen vooruitkijken van het jaar 2000 maakte plaats voor wantrouwen ten opzichte van wat komen gaat en met vertrouwen terugblikken.

Waarom ontbreekt bij dit prima boek dan toch een beetje de magie van het originele ‘In Europa’? Dat lijkt te zitten in de intensiteit van Maks rondreis aan het einde van de vorige eeuw. Via verrassende portretjes en perspectieven gaf de auteur de grote geschiedenis reliëf. Dat soort verhelderende doorkijkjes vind je in ‘Grote verwachtingen’ een stuk minder. Het soort persoonlijke verhalen van onder anderen een bankmedewerker en Griekse kioskuitbaters verschilt te weinig van wat recent in reportages in een scala aan kranten te lezen viel. Best vaak valt de schrijver terug op onderonsjes met collega-auteurs en doet hij zijn waarnemingen tijdens optredens, debatten en festivals. Terwijl je hem juist in de voetsporen van zijn held Joseph Roth scherp wilt laten waarnemen buiten die zaaltjes, daar waar de echte geschiedenis wordt geschreven.

Geert Mak
Grote verwachtingen. In Europa 1999-2019
Atlas Contact; 544 blz.; € 29,99

Lees ook:

Naschrift: Verdriet gaf Gais Meinsma vaak de kracht om verder te leven

Ze was beroemd in haar geboortestreek en ver daarbuiten. Dat begon bij het boek ‘Hoe God verdween uit Jorwerd’ van Geert Mak, waarin de krachtige Friezin een rol speelde. Verdriet gaf haar vaak de kracht om verder te leven.

Geert Mak wint Prins Bernhard Cultuurfonds Prijs

Schrijver en historicus Geert Mak heeft maandag uit handen van koningin Máxima de Prins Bernhard Cultuurfonds Prijs ontvangen. Aan de prijs is een bedrag van 150.000 euro verbonden. Daarvan is de helft het startkapitaal voor een cultuurfonds op naam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden