BoekrecensieStedevaart

Mooie miniatuurtjes van steden en prominente kunstenaars

Met Jan Brokken en grote kunstenaars reizen naar de ziel van wereldsteden.

‘Je bestemming is nooit een plek, maar een nieuwe manier om dingen te zien”, beweerde de Amerikaanse literator Henry Miller (1891-1980) ooit. Met die instelling reist en schrijft de Nederlandse schrijver Jan Brokken al decennialang. In ‘Stedevaart’ bundelt hij de inzichten die bezoeken aan uiteenlopende plaatsen opleverden: veel steden in Europa, maar ook in Japan en Mauritius.

Exotisme is geen must. In een van de fijnste verhalen in dit boek katapulteert Meindert Hobbema’s schilderij ‘Het laantje van Middelharnis’ (1685), een toonbeeld van helderheid en serene rust, Brokken naar een uitstapje naar die plaats op Goeree-Overflakkee. Of beter gezegd: terug naar zijn gezelschap van toen, Fiene, destijds de verloofde van een veel oudere broer van de schrijver. Via de gevoelens van het jongetje Jan eindigen we bij een tentoonstellingbezoekster die Brokken wijst op de diepere betekenis van afbeeldingen als die van Hobbema, laantjes die zich openen naar de kijker toe en verdwijnen richting horizon. Hun aanzuigende werking, beweert ze, dat is verleiding.

Het zijn bij Brokken eigenlijk nooit alleen de plekken die zorgen dat je de dingen op een nieuwe manier gaat zien. Het draait in de meeste gevallen om kunstenaars die met de plaatsen zijn verbonden. Schilders, schrijvers, musici, architecten en andere artistiekelingen bezitten vaak het vermogen om mensen uit hun tredmolen van denken en kijken te halen. Kunstenaars weten als geen ander de ziel van een stad te vangen. Met de precieze stijl van Brokken daar­bovenop kan dat leiden tot mooie miniatuurtjes. Het is zo’n beetje de methode die ook een van zijn beste werken, ‘Baltische zielen’, tot een succes maakte.

Het lelijkste en het allermooiste land

Van boeken komen ook boeken, of op zijn minst verhalen. Na een lezing heeft Brokken een gesprek met twee liefhebbers van zijn boek ‘In het huis van de dode dichter’ over de naar Amsterdam gevluchte Russische pianist Youri Egorov. Op die manier stuit hij op de geschiedenis van Iosif Raksin, volger en kenner van de componist Sjostakovitsj, en van Raksins muzikaal getalenteerde zonen Daniel en Boris. De voorbereiding voor het twee jaar geleden verschenen ‘De rechtvaardigen’ laat hem kennis maken met Kyoto, Japan (‘Het lelijkste land dat ik heb gezien. En het allermooiste’), ’s lands filosofie en een intrigerende Japanse, die zich verscheurd voelt tussen haar geboorteland en het Westen.

Het verhaal ‘Een basiliek in het regenwoud’ (opgenomen in ‘De moordenaar van Ouagadougou’, 1989) voert de schrijver in 2009 terug naar Yamoussoukro, de nieuwe hoofdstad van Ivoorkust. Zijn al eerder geuite ongemak bij de bedilzucht van het postkoloniale Europa koppelt hij aan een analyse over de economische neergang van het Afrikaanse land.

In Montmartre gaat Brokken op zoek naar de sporen van de pianist/componist Erik Satie. Die stierf arm als een kerkrat, maar wel in het bezit van een kast met zeven paraplu’s, tien hagelwitte boorden en vijftien identieke fluwelen kostuums, waarvan hij er maar twee ooit had gedragen. Meer van dat soort postume ontdekkingen duiken op in ‘Stedevaart’: bijvoorbeeld het deel van een schedel van een Italiaanse collega-componist dat dienstdoet als centenbakje van een slager.

Brokken op zijn best laat zijn fascinatie voor steden en hun prominente kunstenaars overslaan op de lezer. Maar hij schrijft even enthousiasmerend over de Venetiaanse boekbinder die hem van een notitiecahier voorziet en over de boekverkoper in dezelfde stad die hem met heel veel ­tegenzin een catalogus gewijd aan het werk van de schilder Bellini verkoopt. Brokken valt even hard voor de schoonheid als voor de vergankelijkheid ervan. Een beetje stad heeft wat van beide te bieden.

‘Stedevaart’ had aan kracht gewonnen door een iets scherpere selectie van verhalen. Enkele stukken komen nauwelijks verder dan de flarden van een kunstenaarsbiografie. In andere trapt Brokken open deuren in. Fraai opgeschreven, maar toch. Dat de architecten Santiago Calatrava en Frank Gehry respectievelijk Valencia en Bilbao wakker kusten, hebben de meeste mensen al zelf eerder gezien, gehoord of gelezen. 

Oordeel: fraai geschreven, ook open deuren en flodderige selectie.

Jan Brokken
Stedevaart. Verhalen
Atlas Contact; 416 blz. € 29,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden